مفیستو، تئاتری در خدمت زندگی
دکتر محمدعلی آرامی. متخصص مغز و اعصاب
تماشای نمایشنامه «مفیستو»ی منوشکین که بر اساس رمان کلائوس مان (فرزند توماس مان بزرگ) نوشته شده است* فرصتی کمیاب در این دور و زمانه است. داستانی لایهلایه و تودرتو که هم درباره دوران خاص و بسیار حساس آلمان و شکلگیری نازیسم است و هم ستایش تئاتر در دلِ بحرانهای اجتماعی. تئاتری که هم پناهگاه مردمان است و هم هنرمندان. وقتی همه راهها به بنبست میرسد، تئاتر همچنان زنده است، تقدیری نجاتبخش که هنرمندان و به وسیله آنان انسانها از شکستهشدن زیر بار حقایق تلخ رهایی مییابند. جامعه آلمان در حال تکهتکهشدن است و مردمانش در فقر و بحران اقتصادی غرق شدهاند. گروههای سیاسی مختلف همدیگر را نفی و طرد میکنند. فضا برای برآمدن دولتی پوپولیست، ناسیونالیست و نژادپرست مهیاست تا خشم و نفرتها را به قدرتی انتقامگیر بدل كند و چقدر این فریب مؤثر خواهد افتاد آنگاه که با واژه رؤیایی و دلفریب «سوسیالیسم» مزین شود. مفیستو فقط ترسیم سالهای پیش از ظهور و قدرتمندی نازیسم نیست، سوی دیگر این رمان و نمایشنامه تلفیق زبان نمادین تئاتر در دل نمایشی است که به تماشایش نشستهایم تا سنگینی طاقتفرسای زندگی در آلمان رو به فاجعه را حس کنیم. تماشاگر آشنا با تئاتر، دیالوگهای درخشان فراوانی از نمایشنامههای کلاسیک را خواهد شنید. گویی این تئاتر است که پیروز و جاودانه میشود و ملتی که تئاتر را بخشی از زندگی خود كرده، آنچنان که نازیها نیز تحتتأثیر جادوی آن به ادامه کار نمایش - و البته با ممیزی سختگیرانه آن- میپردازند و از اهمیت زبان نمادین آن برای مردم آگاه هستند. جایی که فرصت فریاد و اعتراض نیست، با داستان و نمایش و روی سکوی تئاتر میتوان خشم و نارضایتی مهارشده را آزاد کرد. موسیقی در این اجرا ترکیبی مهیج از قطعات کلاسیک با سرودههای اعتراضی است و میتوان گفت مفیستو در ستایش تئاتر و موسیقی نیز هست. مفیستو شما را در حال و هوای دهه دوم و سوم آلمان و اضطراب حاکم بر مردم، جامعه هنری و روشنفکری قرار میدهد و نشان میدهد که هیچ دلهره و ترسی در شرایط محرومیتهای تحقیرآمیز بیدلیل نیست. رخدادی فاجعهآمیز در راه است که نهتنها هیچ اهمیتی به تحلیلها، دلشورهها و رنجهای فیلسوف و هنرمند نمیدهد، بلکه او را به خلوت افسردهناکش عقب میراند. با این همه تلخی حاکم بر صحنه و شخصیتهای خسته از با خویش جنگیدن، مفیستو پیروزی را از آنِ فاشیستها نمیداند. نویسنده هم سازش و تسلیم برخی کمونیستها را نشان میدهد و هم ناهمآوایی با نازیها را از سوی برخی از مردمان طبقه کارگر که با سودای برقراری سوسیالیسم به حزب ناسیونالسوسیالیسم پیوستهاند. شخصیتها در شرایط دشوار واکنشها و رفتارهای پیشبینینشدهای نشان میدهند. به عنوان مثال «هندریک» که بهخاطر توهین «لورنس» به استالین بر او میشورد و اخراج وی از تئاتر را موجب میشود، خود به هنرمندی در خدمت نازیها بدل میشود، حال آنکه «لورنس» فقیر در مقابل افسر نازی شجاعانه مدافع اخلاق میشود. در نهایت این خاطرهای از «اتو» است که هنگام خروج از سالن در ذهن ما میماند: اتو 9روز تمام با مرگ دستوپنجه نرم کرد. روزهای آخر، صورتش آشولاش شده بود. تمام بدنش متورم و استخونهاش خرد شده بود. اتو رو فقط از چشماش شناختم. لحظه قبل از مرگش، با وجود اینکه دهنش پر از خون بود، تونست بریدهبریده بگه: «وقتی انسان در جایی باشه که من هستم، دیگه اشتباه نمیکنه. من حالا به پیروزی شما کاملا اطمینان دارم، مطمئنتر از همیشه. ما مبارزهای طولانی در پیش داریم، اما بیشک پیروز میشیم». برای همه عوامل اجرائی این تئاتر و دکتر مسعود دلخواه بهخاطر انتخاب هوشمندانهشان خسته نباشید و دستمریزاد میگویم. پینوشت: * رمان «مفیستو» شانزدهمین رمان کلائوس مان نویسنده برجسته آلمانی و فرزند توماس مان بزرگ است که در سال ۱۹۳۶ هنگامی که در تبعیدگاهش، آمستردام به سر میبرد، منتشر شد؛ آنطور که خودش میگفت: «راه بازگشتی نبود، نکبت ما را میکشت». همین نکبت نیز موجب شد انتشار این رمان در آلمان- برلین شرقی، هفت سال بعد از مرگش اتفاق بیفتد: یعنی سال ۱۹۵۶. کلائوس مان در ۲۱ می ۱۹۴۹ در شهر کن فرانسه درگذشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.