آیا هنوز خانهای هست؟
ایرانآنلاین، علیاصغر مصلح: تراژدی زندگی ما «جستوجوی خانه» نیست بلکه پرسش از «امکان خانهداری» است. چهره اصلی زندگی انسان، دنبالکردن بیپایان خانه است و چون به خانهای نمیرسد، آن را میسازد. اگر در گذشته تراژدی آدمی، گمکردن خانه و جستوجوی آن بود ولی تراژدی امروز، رویاروشدن با اصل پرسش وجود خانه است. وقتی سخن از «خانه» به میان میآید، ظاهرا هرکسی میتواند در اینباره وارد گفتوگو شود. ولی اغلب، واژه «خانه» برای افراد، وجه شاعرانگی را برجسته میکند. اما واقعیت این است که خانه برای ما، یکی از مهمترین واژههای استعاری و هنری است. برخی فلاسفه چون کاسیرر در توضیح چیستی شعر و هنر بر نحوه کاربرد واژهها بهطور استعاری تأکید میکنند و معتقدند که ما برای اینکه خلل زندگی را پر کنیم، به «زبان» نیاز داریم. به زعم آنان، انسان موجودی نیازمند است، اما دو توانایی دارد؛ یکی «عقل» است و دیگری «زبان». در حالت عادی وقتی با واقعیتهای ملموس روبهرو میشویم، به مدد «زبان» آنها را مینامیم. اولین دلالتهای زبان هم دلالتهای محسوس و ملموساند. بهعنوانمثال به یک واقعیت میگوییم «درخت» و واقعیت دیگری را «رود» مینامیم. اما توانایی دیگر انسان بهکارگرفتن واژههای روزمره معمول در یک سطح و متن دیگر است و از اینجاست که شعر و هنر به وجود میآید؛ مثلا ما واژه «خانه» را ابتدا برای جایی به کار میبریم که در آن از خطر مصونیم. اما بهتدریج نیاز به واژههایی با معانی والاتر ما را به استفاده از همین واژهها در سطح دیگری میکشاند. ما «خانه» را میشناسیم و به آن نیاز داریم. بر این اساس، خانهنداشتن احساس بدی است و با خانهداشتن میتوان این احساس بد را از بین برد. اما گاهی انسان «احساس بیخانگی» عمیقتری دارد که دیگر با داشتن خانه از بین نمیرود. اینجا «بیخانگی» یک امر وجودی است. به عبارت دیگر، شرایطی است که انسان با توجه عمیق به اصل بودنش دچار رنج میشود. «خانه» از واژههایی است که گاهی برای بیان درک عمیقتر از بودنش به یک «استعاره» بدل میشود. وقتی میپرسیم من کجاییام؟ اینجا خانه را بهمعنای وجودی به کار بردهایم، اینجا خود را بیخانه تصور میکنیم و میپرسیم «خانه کجا است؟» ممکن است که من در ایران ده خانه داشته باشم اما عمیقا احساس بیخانگی کنم. آن خانه بهمعنای اول خانهای است که «متعلق» دارد، خانه بهمعنای دوم به «اصل انسانیت» ما باز میگردد. اینجاست که نیاز داریم واژهها، نشانهها، عکسها و آثار هنری را بهگونهای به کار گیریم که احساس، عاطفه و دریافت ما را آشکار کند و این «شأن هنر» است. در مقام تفکر هم اینگونه است، انسان موجود متفکر است. «هنر» یکی از گونههای بروز پاسخهای عمیق آدمی از «اصل وجود خود» است. هنرهای مختلفی که در طول تاریخ به وجود آمدهاند، هر کدام بهگونهای پرسشهای عمیق آدمی را آشکار کردهاند. نگاهی تاریخی به تفکر و هنر نشان میدهد در تاریخ فلسفه شاهد تحولی بنیادین هستیم؛ این تحول بنیادی با نام نیچه پیوند خورده است. اگر ما واژه خانه را با بار استعاری وطن، سرزمین، ناکجاآباد، خویشاوند به کار بریم، آنگاه این مقطع شکلگیری تفکر نیچه اهمیت خود را آشکار میکند. انسان در «فهم خانه» همیشه علاقهمند به رسیدن به خانه بوده است. انسان گمشدهای داشته و در تلاش برای رسیدن به آن بوده است. به همین جهت، در همه فرهنگها صورتهای مختلف جستوجوی خانه و وطن دیده میشود. برخی از این وطنها و خانهها فرازمانی است و برخی در زمان آمده است. همه فرهنگها بهگونهای این فهم و درک را در هنرها، ادیان و فلسفههای خود منعکس کردهاند. وجه مشترک همه فرهنگها این است که هر کدام درکی از آن وطن مألوف، یا از جایی دارند که از آن رانده شدهاند. اما در مقطعی که نیچه از آن حرف میزند، اصل «خانهداشتن» محل نزاع است. پرسش نیچه نوعی نیستانگاری است، نیستانگاری نوعی واژگونی ارزشهاست. نمود آن در هنر به این صورت است که تاکنون هنرمند با تصور آن وضع مطلوب به آفرینش اثر هنری میپرداخت، اما نیچه میپرسد چرا اینگونه میآفریند؟ اصلا خود آفرینش چیست؟ و به همین جهت بعد از آن هرچه تاکنون در فرهنگها رخ داده بود، مورد پرسش قرار میگیرد. این پرسش نیچهای بحث از خانه، وطن و اتوپیا را نیز دگرگون میکند. این در حالی است که ما با بهرهگرفتن از آثار بزرگان خود چون مولوی، عطار، خیام و ... جایی را آرامگاه، خانه و وطن تلقی میکنیم و با آن انس میگیریم. خانه در تفکر بسیاری از متفکران ما، تمثیل «حقیقت» است و جستوجوی «خانه» به تعبیری جستوجوی «حقیقت» است. در این فضا، مهمترین گمشده آدمی «خانه» است و هر فرهنگی کوشیده تا بهگونهای، برای رسیدن به خانه تلاش کند. خانهها و وطنها گاه «آرمانشهرهایی» بودند که آدمی با تصور سکنیگزیدن در آنها آرامش را جستوجو میکرده است؛ از مدینه فاضله افلاطون تا نیروانای هندیان و شهرخدای آگوستین هر کدام بهگونهای، خانهای برای جستوجو بودهاند. اما پرسشی که نیچه مطرح میکند این است که «اصلا مگر خانهای هست؟» خانهها ساخته خود مایند. ما خانه و آرمانهایمان را میسازیم. ارزشهای هر فرهنگ ساخته آن فرهنگ است. اتوپیاها و خانهها تنها، کوششی برای ترمیم رنجهای ما است. ما با نیچه هرگونه «حقیقت خانه» را مورد پرسش قرار میدهیم. به عبارت دیگر، نیستانگاری نیچه واژگونی خانههایی است که انسان در طول تاریخ درصدد یافتن آنها بوده است. از همین رو است که هایدگر تعبیر «بیخانمانی» را بهجای نیستانگاری بهکار میبرد. این پرسش قرن بیستم به بعد است و نیچه با بازگرداندن همه چیز به قدرت، از پایان حقیقت و مرگ هنر حرف میزند. خدای هر فرهنگ، در واقع، آفریننده آن فرهنگ برای ترمیم دردها و رنجهایش است و این همان «چهره تراژیک زندگی» است. به همین جهت است که «تراژدی» پیوند عمیقی با «خانه» دارد؛ به عبارت دیگر، چهره اصلی زندگی انسان، دنبالکردن بیپایان خانه است و چون به خانهای نمیرسد، آن را میسازد. این بصیرت بزرگ نیچه، هنر را وارد دوران جدیدی میکند و آن را از وجه دیگری مورد پرسش قرار میدهد. مسأله زمان ما تنها نه «جستوجوی خانه» بلکه پرسش از «امکان خانهداری» است. آیا اساسا خانهای هست که انسان در آن سکنی گزیند؟ به همین جهت است اگر در گذشته تراژدی آدمی، گمکردن خانه و جستوجوی آن بود ولی تراژدی امروز، رویارو شدن با اصل پرسش وجود خانه است. نسبت انسان با خانه آینهای برای درک تاریخ تراژدی زیستن آدمی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.