اعتياد، بزه یا بیماری؟
اعضای خانواده اغلب بهگونهای برخورد و رفتار میکنند که گویی رفتار مصرف مواد، رفتاری اختیاری و ارادی و شاید هم مغرضانه است و فرد به الکل و مواد بیش از اعضای خانواده توجه دارد. این مسئله سبب بروز احساساتی مانند خشم، طرد و شکست میشود و پیوندهای خویشاوندی را سست میکند. از سوی دیگر، افراد وابسته به الکل و مواد در راستای انکار نداشتن کنترل بر مصرف مواد و منحرفکردن توجه دیگران، اغلب میکوشند مسئولیت مصرف مواد را به گردن دیگر اعضای خانواده بیندازند و شگفت اینکه برخی اعضای خانواده هم اغلب بخشی از مسئولیت یا همه آن را برعهده میگیرند. اعضای خانواده مانند فرد مصرفکننده مواد، بهگونهای رفتار میکنند که گویی مصرف مواد مشکل چندانی برشمرده نمیشود. درواقع، آنها به انکار مسئله و مشکل میپردازند، چراکه انکار، نوعی پاسداری از خویشتن است و در آن اعضای خانواده گمان میکنند اگر مشکل مصرف الکل یا مواد وجود داشته باشد، مسئولیت آن بر دوش ایشان است. هنگامی که کوششهای اضافی برای کنترل مصرف شکست میخورد، آنها اغلب علت شکست را به خودشان نسبت میدهند، نه فرد وابسته و با شکست کوششها احساس خشم، کاهش عزتنفس و افسردگی در آنها پدید میآید. وابستگی (اعتیاد) بیماری مغز است؛ یعنی فرایند حیاتی که رفتار اختیاری مصرف مواد را به مصرف اجباری تبدیل میکند، ریشه در تغییرات و خصوصیات ساختمان و شیمی اعصاب مغز افراد مصرفکننده دارد. مصرف مواد یک رشته پیامدهایی را آغاز میکند که میتواند پاداشدهنده یا بیزارکننده باشد و از طریق فرایند یادگیری ممکن است به افزایش یا کاهش احتمال تکرار مصرف مواد بینجامد. تحمل میتواند برخی عوارض و آثار ماده مصرفی را کاهش دهد و سبب تسهیل یا اجبار مصرف مقادیر بیشتر و بیشتر مواد شود و بروز وابستگی پیکری را شتاب و شدت بخشد. کیفیت بیزارکننده نشانگان محرومیت اگر به اندازهای بالاتر از آستانه مشخص برسد، انگیزه برای مصرف بیشتر را فراهم میکند. حساسسازی سیستمهای انگیزشی نیز اهمیت محرکهای مرتبط با مواد را افزایش میدهد. مواد میتوانند از طریق رفع حالتهای آزاردهنده و ناخوشایندی همانند درد، اضطراب، افسردگی، خشم و... رفتارهای پیشایند خود را تقویت کنند. مصرف مواد (جدا از آثار دارویی آنها) اگر سبب تأیید دوستان یا بهدستآوردن موقعیت ویژهای شود، اثر تقویتکننده خواهد داشت. هربار مصرف مواد در پی نشئگی و شنگولی، کاهش حالات ناخوشایند و نشانههای محرومیت سبب تقویت مثبت آسان و شتابانی میشود. ابزارهای مصرف (بطری مشروب، پاکت مواد، سوزن و ...)، رفتارهای مرتبط با مصرف مواد و نشانههای موجودبودن مواد به صورت تقویتکننده ثانویه عمل میکنند و در حضور این عوامل، میل به مصرف مواد افزایش مییابد. در مصرفکنندگان مواد، رویارویی با محرکهای مرتبط با مواد، فعالیت مناطق لیمبیک مغز، از جمله آمیگدال یا سینگولای پیشین افزایش مییابد. پدیدههای محرومیت الکل و مواد افیونی ممکن است نسبت به محرکهای محیطی یا درونی شرطی شوند. مدتها پس از ترک، فرد وابسته در رویارویی با محرکهای محیطی که پیشتر با مصرف یا ترک مواد ارتباط داشته ممکن است دچار محرومیت شرطیشده، میل شدید شرطی شده و یا هر دوی آنها شود. افزایش احساس میل شدید مصرف لزوما با نشانههای محرومیت همراه نیست. نیرومندترین میل مصرف بر اثر شرایط مرتبط با موجودبودن یا مصرف مواد برانگیخته میشود. عوامل ژنتیک، بهویژه در وابستگی به الکل کشف شده و گزارشهایی از روابط ژنهایی که بر تولید دوپامین اثر میگذارند منتشر شده است. افرادی که فعالیت افیونی درونزا در آنها اندک است یا فعالیت آنتاگونیستی افیونی درونزا بالاست، بیشتر در معرض خطر ابتلا به وابستگی مواد افیونی هستند. حتي در کسی که کارکرد گیرنده درونزای او کاملا بهنجار و غلظت عصب-رسانههای او طبیعی است، مصرف طولانیمدت یک ماده مورد مصرف ممکن است درنهایت سامانههای گیرنده را در مغز دگرگون کند، بهگونهای که مغز برای حفظ تعادل نیازمند ماده برونزا باشد. چنین فرایندی در سطح گیرنده ممکن است مکانیسم پیدایش تحمل در دستگاه عصبی مرکزی باشد. بااینحال اثبات تغییر میزان آزادشدن عصب-رسانه و کارکرد گیرنده ناقل عصبی دشوار بوده و پژوهشهای نوین بر اثرات مواد بر سامانه پیامبرنده دوم و تنظیم ژن متمرکز است. سامانههای افیونی، کاتکولامینها (بهویژه دوپامین) و گابا (گاماآمینوبوتیریک اسید) عصب-رسانههای اصلی فرایند پیدایش مصرف و وابستگی به مواد هستند. نورونهای دوپامینرژیک ناحیه تگمنتال شکمی که به نواحی قشری، لیمبیک و هسته آکومبنس کشیده میشوند، در این راستا اهمیت ویژه دارند. این مسیر احساس پاداش ممکن است میانجی اصلی اثرات موادی همانند آمفتامینها و کوکائین باشد. چنین گمان میرود که لوکوس سرولئوس که بزرگترین جایگاه نورونهای آدرنرژیک است، احتمالا مرکز تأثیر ترکیبات مواد افیونی و شبهافیونی باشد. همابتلایی اختلالات روانپزشکی همزمان در بین افراد وابسته به مواد، دستکم 50 درصد است. 35 تا 60 درصد آنها اختلال شخصیت ضداجتماعی دارند. اینان رضایت کمتری از زندگی داشته و تکانشیتر، منزویتر و افسردهتر از کسانی هستند که فقط اختلال شخصیت ضداجتماعی (جامعهستیز) دارند. یکسوم تا نیمی از مصرفکنندگان و وابستهها به مواد افیونی و 40 درصد مصرفکنندگان و وابستگان به الکل، اختلال افسردگی اساسی داشتهاند. میزان و احتمال انجام خودکشی موفق در مصرفکنندگان مواد 20 برابر کل جمعیت است، بنابراین مصرف مواد عامل زمینهساز مهمی برای خودکشی برشمرده میشود. 15 درصد از مصرفکنندگان و وابستگان به الکل اقدام به خودکشی میکنند. ستیزهجویی، بیثباتی خلق، تخریبشناختی ذهن، مختلشدن قضاوت مغز و اختلال کارکرد اجتماعی و شغلی در مصرف و وابستگی به مواد رخ میدهد. برخی بیماران، بهویژه هنگامی که به سن بالا میرسند، بدون درمان بهبود مییابند. مشاوره و رواندرمانی انفرادی، گروهدرمانی، درمان نگهدارنده با متادون، گروههای 12 قدم الکلیها یا دیگر معتادان گمنام، اجتماعدرمانیهای هدفمند و بستریهای کوتاهمدت و کمپهای آموزش مهارتهای زندگی اجتماعی همراه با کاردرمانی از جمله رویکردهای درمان وابستگان به الکل و مواد هستند، اما واقعیت پیدا و پنهان این است که رفتارهای اعتیادی بهگونه ناگهانی و بیدرنگ دگرگون نمیشوند و تغییر آنها طی یک رشته از مراحل و فرایندهای آهسته و پیوسته رخ میدهد. در انواع اعتیاد، هنگامی که رویکرد درمانی متناسب با اندازه آمادگی فرد برای دگرگونی درمانی طراحی شده باشد، اتحاد درمانی تقویت میشود. متأسفانه درصد چشمگیری از مصرفکنندگان و وابستگان، پیش از دستیابی به نتایج قابلتوجه، درمان را کنار میگذارند. در درمان موازی، برنامه بهداشت روانی و درمان تخصصی اعتیاد بهطور همزمان ارائه میشود و در درمان مرحلهای، نخست اعتیاد یا اختلال روانی درمان میشود و سپس اختلال دیگر به درمان سپرده میشود. معتادان هنوز از حمایت اجتماعی مطلوب برخوردار نشدهاند، چراکه مشکلات مربوط به مواد هنوز هم مشکلاتی اخلاقی و بزهکارانه برشمرده میشوند، نه اختلالات و بیماری طبی و پزشکی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.