روایتی از پرفورمنس امیر مُعبد در گالری ایرانشهر
فاروق مظلومی: به قول «جینا پین»، پرفُورمر فرانسوی، «زخم یادبود بدن است»، اما برای امیر معبد آرزوی بهبودی زخمهای درونی و بیرونی و تنی مطهَر با رنج را دارم و امیدوارم گالری ایرانشهر با رویکرد بیشتر به هنر و اعتنای کمتر به جریانهای غیرهنری زینتی، موفقتر باشد و قدردان حرکتهای بدیع ، گالری ایرانشهر هم مَعبدی برای مُعبد. روایتی از پرفورمنس امیر مُعبد در گالری ایرانشهر اتوپیا را که میشناسید، اما نمیتوانید آنجا بروید، چون وجود ندارد، ولی میشود رفت هتروپیا که واقعیشده اتوپیاست. اتوپیا مثل اغلب حقیقتها غیرواقعی است. مثل این حقیقت که هرگز نباید دروغ گفت. اگر بخواهیم تمثیل و انعکاسی از اتوپیا بسازیم، به هتروپیا دست پیدا کردهایم؛ جایی که حقیقت، عریان، روبهرویت قرار میگیرد. هنرهای محیطی مثل اینستالیشن و پرفورمنس در مکانِ هتروپیا برگزار میشوند و اگر بپذیریم ماده، همان مکان است و مکان همان ماده، پس مکان پرفورمنس یک هتروپیاست. این حرفهای سخت مربوط به میشل فوکو است که ایران هم آمد و نگاهی فلسفی به باغهای ایرانی داشت، اما من چون به آستانه تحمل خوانندگان آشنایی دارم، کلام فوکو را همینجا تمام میکنم و با زبان آسان و بضاعت کم خودم حرف میزنم. در هنر محیطی پرفورمنس یا هنر اجرا، پیکر انسان معاصر به پیکر اسطورههای کلاسیک نزدیک شده و سپس جانشین آنها میشود و نقشی بزرگ و مسئول در برابر اجتماع میگیرد. درست است که فرم و مفهوم بدن اجراگرها یا پرفورمورها حرف اول را در هنر اجرا میزند، اما پرفورمنس یک هنر فرمالیستی نیست و اتفاقا در پی رسیدن به محتوایی است که یک سؤال یا پرسش را -مثلا در مورد خشونت - در ذهن مخاطب ایجاد کند. مخاطب، طی حضور در محیط پرفورمنس، فضای زیستی و معنویاش دیگرگون میشود و این دیگرگونی برای مخاطب ایرانی عمیقتر است، چراکه ما با پیکر انسانهای دیگر به شکلی که در هنر پرفورمنس نمایش داده میشود - مثلا نیمهعریان و گاه خونآلود- آشنایی و ارتباط نداریم. طغیان و آنارشی هنر پرفورمنس اولین نشانه اعتراض در این هنر است، حتی اگر هفتساعت و 30دقیقه ساکتنشستن مارینا آبرامویچ، پرفورمر معروف، در برابر مخاطبهای مختلف، روی صندلی باشد. وقتی در شب هشتم مارس 1910 «مارینتی فوتوریست» پیکر انسان معاصر یا آینده را در برابر پیکرهای کلاسیک تاریخ هنر قرار داد، معلوم بود که این رشته سر دراز دارد. ریچارد شکنر در کتاب «نظریه اجرا» هنر اجرا را به مراسم آیینی پیوند میزند. حضور پررنگ پیکر انسان در مراسم آیینی و پرفورمنس دلیل این پیوند تاریخی است. پرفورمنس یک اجرا از سوی انسان و با استفاده از پیکر انسان است و تفاوت اصلی آن با تئاتر در حضور محوری و خالص بدن است. در پرفورمنس عموما بیان با قراردادهای زبانی وجود ندارد و گاهی آواهای پیش از کلام تنها بیان پرفورمر میشود. عصر پنجشنبه، بیستویکم دیماه 96، مردی با زخمهایی خودخواسته روی بدن با میانپوشی سفید، وسط گالری ایرانشهر ایستاده بود و زالوهایی سیاه خون قرمز جاری روی کفپوش سفید را مینوشیدند. کیسه سرم بدون اتصال به آنژیوکت دست چپ پرفورمر، کنارش آویزان بود. نام این مرد امیر مُعبد است، نه مَعبد و نام اجرایش «از ماست که در ماست». امیر مُعبد پرفورمری باسابقه و معتقد به هنر پرفورمنس است و باور او به کارش در تمامی اجراهایش دیده میشود. اجراهای او بسته و محدود به خود او و همراهانش هستند و این موضوع تعامل مخاطب را عقیم میکند و اینبار رفتار خوب، ولی غیرحرفهای - نامربوط به پرفورمنس - کارکنان گالری ایرانشهر هم این موضوع را تشدید میکرد. کیوریتور کار میتوانست ممانعت از عکسبرداری را تبدیل به بخشی از اجرا کند، ولی متأسفانه تذکرات کارکنان گالری و دقتنظر در گرمای مطبوع سالن، محیط کاملا آکواریومی برای پرفورمر ایجاد کرده بود تا مبادا سرما نخورد. درست مثل این بود که کسی که ساندویچ استیک در دستش است، با لپهای ورمکرده از گرسنگی حرف بزند. قبول کنیم ترس از سرماخوردگی برای پرفورمری خونآلود، مضحک مینماید. مقایسه کنید با اجراهای وفا بلال یا ارلانِ فرانسوی که برای اجرا زیر تیغ جراحیهای سنگین میروند. قطعا در فضایی سرد و سنگین، این اجرا موفقتر بود؛ مثلا کارکنان گالری بهجای خواهش مؤدبانه از مردم برای عکسنگرفتن میتوانستند در سکوت کامل روبهروی کسی بایستند که میخواست عکاسی یا فیلمبرداری کند. بههرحال کیوریتور این اجرا تمام راههای ورود هنر هپنینگ - اتفاق- را بسته بود، اما نقطه عطف اجرا زمانی بود که یکی از مخاطبان سعی کرد آنژیوکت را به کیسه سرم وصل کند تا مانع افت فشار پرفورمر شود و یکی دیگر از مخاطبها با جمله «قرار نیست وصل شود»، به مخاطبی که میخواست نقش پرستار را بازی کند تذکر اجرائی داد. امتناع پرفورمر نه بازی بود و نه حرفهایگری. یک امتناع واقعی بود و این از اعتقاد و باور این پرفورمر به کارش ناشی میشود، ولی شنیدن عبارت «قرار نیست» در محل اجرای هنری که اساسا روی هیچ قرار قبلیای استوار نیست، عجیب بود. انتخاب نام از «ماست که در ماست» مؤید این نکته است که امیر معبد به جریانی فردی در درون خودمان معترض است که این جریان، وضعیت بیرونی و اجتماعی را برای ما شکل میدهد. البته من همچنان معتقدم عنوانگذاشتن روی هر ابژه هنری، جز بستن راههای جستوجو و ارتباط برای مخاطب، کار دیگری نمیکند و بخشی از دیکتاتوری هنرمندهای مؤلف و جریان تبلیغ و سرمایه است. قطعا مستندکردن اجرای «از ماست که در ماست» کمی سخت است. سندسازی و ضبط پرفورمنس در ایران با مشکلات عجیبی مواجه است. رویارویی با پیکر طبیعی انسان در هنر پرفورمنس و سیاسیانگاری تمامی امور مربوط به زخم و خون این مشکلات را بیشتر میکند. از نظر بعضیها حتی بیمارستان و اتاق عمل محفلی سیاسیاند و شاید روزی پلمب شوند. ما عموما از پرفورمنسها گزارشی در مطبوعات نداریم و اگر فضای مجازی نبود، پرفورمنسها در ایران فقط در حافظه دیداری مخاطبها بایگانی میشدند و انتشارشان محدود میشد. عجیب نیست که بیشتر اجراهای دهه اخیر هنر اجرا، رویکرد و دغدغه خشونت دارند. اگر شروعکننده هنر اجرا را فوتوریستها یا به زبان خودمان، آیندهنگرها بدانیم، احتمالا اجراگرها، آیندهای پر از خشونت برای جهان پیشبینی میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.