|

نگاهی کوتاه به «تروما» و پیامدهای ناشی از آن

دردی عمیق و تأثیرگذار

معصومه کمال‌الدینی . پژوهشگر و مددکار اجتماعی

تروما واژه‌ای است تخصصی علم روان‌شناسی و روان‌پزشکی که ابتدا در سال 1920 به وسیله «فروید»، روان‌پزشک معروف، درباره تأثیرات روانی جنگ استفاده شد. این واژه در لغتنامه فارسی به معنای آسیب، زخم، ضربه روحی و روان‌زخم آمده است؛ اما به هر معنایی که تروما به آن ترجمه شود، دردی است عمیق و تأثیرگذار. تروما به معنای مواجهه با یک عامل فشار آسیب‌زای بی‌نهایت شدید است که می‌تواند جنگ، تصادف، خشونت جنسی، تجاوز جنسی، مرگ، آتش‌سوزی، شکنجه، سیل، زلزله و... را شامل شود. بعضی از انسان‌ها در زندگی فردی و اجتماعی خود، از پیامدهای ناشی از تروما رنج می‌برند. این زخم‌های روانی می‌تواند یک زخم عاطفی عمیق حل‌نشده دوران کودکی ناشی از خشونت خانگی، اعتیاد والدین، آزار جنسی و... باشد یا زخم‌های دوران بزرگسالی که به دلایلی مانند مرگ عزیزان، طلاق، فجایع طبیعی و انسانی، خشونت خانگی و... اتفاق افتاده باشد؛ اما گاهی به نظر می‌رسد این دلایل، خود معلول ترومایی دیگر می‌شوند. به‌طور مثال بعد از یک تجاوز جنسی یا درد ناشی از مرگ عزیزان، اگر فرد آسیب‌دیده تحت درمان و مراقبت روانی و مددکاری قرار نگیرد و توانایی استفاده از مراقبت‌های تخصصی را نداشته باشد، ممکن است به مصرف مواد مخدر رو آورده و معتاد شود. درواقع با مدیریت ناسالم و بدون مراقبت، فرد آسیب‌دیده در سیکل معیوب اعتیاد و تروما قرار می‌گیرد. اعتیاد والدین در کودکی نیز جزء زخم‌هایی است که در مدیریت عاطفی و رفتاری کودک در آینده تأثیرگذار است و با ایجاد پدیده‌ای به نام هم‌وابستگی، این دسته از کودکان سعی نافرجام در ترک اعتیاد والد معتاد خواهند داشت و نهایتا در مثلث قربانی، آزارگر و ناجی گیر کرده و احتمال انتخاب ناخودآگاه ازدواج او با یک فرد معتاد به نیت نجات او، بیشتر از کودکان دیگر است. نکته شایان ذکر دیگر در چرخه اعتیاد و تروما این است که مصرف مواد مخدر، به دلیل تأثیر بر استدلال منطقی و قضاوت فردی، فرد معتاد را در معرض مواجهه با تروما قرار خواهد داد. برای نمونه، تجربه ترومای جنسی در این افراد بیشتر خواهد بود. به‌طور کلی انجام رفتارهای پرخطر مانند رابطه جنسی محافظت‌نشده، اقدام به خودکشی، خشونت خانگی و... در این دسته از افراد بیشتر است. ضمن اینکه ترومای عاطفی مانند طلاق‌های ناگهانی و مرگ عزیزان نیز با توجه به تأثیر شدید بر قدرت احساسی افراد آنها را مستعد قرارگرفتن در پذیرش رابطه جنسی اجباری خواهد کرد. آنها در ذهن‌شان خود را قربانی می‌کنند تا از شدت دردشان بکاهند، بی‌آنکه بدانند با مشکلات جسمی-روانی و اجتماعی دیگری مواجه خواهند شد. در فجایع طبیعی نیز ما در صورت کاهش تاب‌آوری، فقر و دریافت‌نکردن درمان‌های روان‌شناسی با گروهی از زنان و مردان آسیب‌دیده از تروما مواجه هستیم که با مرگ عزیزان، ازدست‌دادن شغل، خانه و زندگی مواجه شده و نمی‌دانند با این وضعیت اجباری چگونه مقابله کنند و تعدادی از این افراد در صورت مداخله‌نکردن روانی-اجتماعی و قرارگرفتن در یک محیط نامساعد و در دسترس‌بودن مواد مخدر، با هدف تسکین دردهای روان‌تنی ناشی از تروما، مصرف مواد مخدر را آغاز کرده و درنهایت در چرخه اعتیاد-تروما گیر کرده و قربانی تروما، مبدل به یک آزارگر و ایجادکننده زخم روانی و عاطفی بعدی برای خانواده خواهد شد. در‌این‌میان تنها اعتیاد به مواد مخدر نیست که با تروما رابطه دارد. گاهی اعتیاد جنسی و تنوع‌طلبی جنسی و انجام خشونت جنسی نسبت به کودکان و زنان، می‌تواند ناشی از ترومای دوران کودکی فرد آزارگر باشد. «اعتیاد جنسی یک اختلال روانی با پیامدهای فردی، بین‌فردی، قانونی، اجتماعی و جسمانی ناخوشایند است که به‌طور عمده در تجربه‌های ناخوشایند کودکی ریشه دارد. به‌طور کلی افرادی که ترومای جنسی را تجربه کرده‌اند، بیشتر مستعد اعتیاد جنسی هستند» (آزمون مقایسه‌ای تروماهای کودکی در معتادان جنسی و افراد سالم، مصیب یارمحمدی‌واصل و همکاران، 1395). اما چه باید کرد؟ آسیب‌دیده از تروما باید از راه‌های درست درمان آگاهی داشته باشد؛ اما آیا قدرت تخریبی تروما اجازه تصمیم‌گیری منطقی به او خواهد داد؟ سخت است؛ اما امکان‌پذیر است. اگر از ابتدای کودکی آنها را با مهارت حل مسئله، تاب‌آوری و... آشنا کنیم، یک قدم به مقابله با تروما نزدیک‌تر خواهیم شد. از سوی دیگر در خانواده‌ها وقتی فردی دچار روان‌زخم‌های ناشی از یک حادثه می‌شود، افراد نزدیک به او باید در قدم اول با یک روان‌شناس یا روان‌پزشک و مددکار اجتماعی مشورت کنند و سپس به فرد قربانی تروما در انجام درمان‌های توصیه‌شده کمک کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.