اعتياد و آسیب روانی؛ سیاهچاله روانزخم
زخمي در درون كه التيام نمييابد
تیان دِیتون*. ترجمه: آناشه آبراهامیان
از دیرباز در ادبیات حوزه مرتبط با اعتیاد این گفته رواج داشته است که فرد معتاد، یعنی فردی که زندگیاش بهخاطر مصرف بیرویه الکل و مواد مخدر «مدیریتناپذیر» شده، ايبسا سعی دارد از اینطریق دردهای روانی و عاطفی خود را التیام بخشد. بااینحال، هرچند در ابتدا ممکن است معتادان احساس کنند که راهی برای مدیریت جهان درونی و آکنده از درد خویش پیدا کردهاند، اما این شکل تصنعیِ مدیریت خلقوخو میتواند به اعتیاد بینجامد و از قضا اغلب نیز چنین میشود. بهعلاوه، برای آن کودکی که در معرض اعتیاد رشد میکند، یعنی کسی که احساس میکند از نظمدادن به آشوب مزمن محیط پیرامونش ناتوان است، بزرگشدن در چنین خانوادهای میتواند از لحاظ روانی آسیبزا، روانزخمزننده یا تروماتیک (Trauma: آسیبهای روانی، ضربههای روانی که در اینجا به روانزخم ترجمه شدهاند) باشد. تنشهای مزمن، رفتارهای سرگشته و پیشبینیناپذیری مانند تعرض جسمی و جنسی در محیطهای اعتیادزده امری معمول و مرسوم است و میتوانند علائم یا دردنشانههایی ناشی از روانزخم بهوجود آورند. احساساتی نظیر ترس، استیصال، شرم، بیکفایتی، گناه، کینهتوزی، شهیدنمایی (احساسی که در آن فرد به خود ترحم میکند و بهاصطلاح برای خود دست به شهیدنمایی میزند) و خشم سرریز میکنند و به همراهشان سیستم دفاعی سخت و صلبی شکل میگیرد. اثر تعرض و اعتیاد بر رشد و شکلگیری شخصیت رشد و شکلگیری شخصیت کودک کمسنوسال بهمدد تعاملی مداوم میان کودک و والدین او صورت میگیرد و مغز او به یمن تعاملات خُردِ بیشمار با والدین تنظیم و نهادینه میشود. شیوه برخورد با کودک بر اینکه او به چگونه فردی تبدیل میشود اثر میگذارد و از طرف دیگر، کودک که مداوما در حال رشد و دگرگونی است، به نوبه خود، در تعیین واکنشی که سرپرستش به او نشان میدهد، تأثيرگذار است. این همافزایی یا تأثير متقابل کودک و سرپرست بر همدیگر تصویری پویاتر از فرايند رشد را در قیاس با تصویر ثابت و ایستای پیشین به دست میدهد. با این حساب، تصور کنید که اعتیاد و روانزخم چگونه بر هر جنبهای از شخصیت درحال رشد کودک تأثير میگذارند. عوامل مؤثر در نحوه پاسخ و واکنش کودک به خانواده مبتلا به محیطی آسیبزا عبارتاند از: - مراحل رشد کودک - ساختار انداموار کودک - شبکههای حمایتی موجود برای کودک کودکان کمسنوسال مخصوصا در برابر نواقص مربوط به رشد آسیبپذیرند؛ چراکه شخصیتشان هنوز چندان شکل نگرفته و شبکه اصلی حمایتیشان خانواده است که در صورت وجود تعرض و اعتیاد، خود عاملی آسیبزا محسوب میشوند. کودکانی از این دست ممکن است مجبور شوند شخصیت خویش را به شیوههای گوناگون مخدوش و دچار اعوجاج کنند تا به بهای چنین اقدامی حسّیِ پیوند با خانواده و چیزی شبیه به پایداری بهدست آورند. این کودکان توأمان در دو جهان زندگی میکنند: جهان مصرف و اعتیاد و جهان عدممصرف و هوشیاری. در خانوادههای مبتلا به اعتیاد یا تعرضگر، پیشصحنهای وجود دارد که آن را به دنیای اطراف نشان میدهند و نیز پشت صحنهای که اغلب از دیگران پنهان میماند و این دو جهان قوانین، اخلاقیات، تفکر، احساس و رفتارهایی کاملا متفاوت از یکدیگر دارند. تأثير روانزخم بر خانواده خانوادهای که از روانزخمی مانند اعتیاد یا تعرض رنج میبرد، میتواند نیروها و پویشهایی ارتباطی شکل دهد که به سهم خود رابطهای آسیبزا را تداوم میبخشند. طبق نظر «استیون کروگمان» (Steven Krugman، روانشناس معاصر آمریکا و نظریهپرداز در زمینه ایجاد تحولات گوناگون در زندگی) اثری که روانزخم بر نظام خانواده مینهد، واجد سه مؤلفه اصلی است: - اولین مؤلفه فشار و خودمحدودسازیِ روانی و عاطفی است که منجر به سرکوب و پنهانکردن عواطف و انگیزهها میشود. - دومین مؤلفه اجتنابورزی است که منجر به بیتفاوتی و گسست عاطفی میشود. - سومین مؤلفه رفتار تکانشی است که منجر به آشفتگیِ شخصیتی میشود. محدودسازی و امتناع از ابرازکردن و آشکارساختن مسائل عاطفی و روانی میتواند باعث شود فرد احساس کند که ابراز صادقانه دردهایش کاری تهدیدآمیز و مخاطرهانگیز است. اعضای خانواده یاد میگیرند که از آنچه درست پیشارویشان اتفاق میافتد، سخنی به میان نیاورند. آنها یاد میگیرند سرسختانه آن احساس دردانگیزی را نزد خود در خفا نگه دارند که میتواند نظم مسلط خانوادگی را برهم زند. در اجتنابورزی، اعضای خانواده راهحل جلوگیری از سرریز دردهای جهان درونی خود را در اجتناب از مواجهشدن با مسائل، افراد، چیزها و جاهایی میبینند که احتمال دارد دردهای یادشده را برانگیزانند. این امر موجب گسست عاطفی اعضای خانواده از هم میشود. جهان درونی، همراه با رفتاری تکانشی که به آشوبزدگی میانجامد، خود را در عرصه عمل آشکار میکند. احساسات دردانگیز و برنتافتنی در ظرف خانواده سرریز میکنند و در قالب رفتارهایی جلوهگر میشوند که نابهنجار بوده و راه به آشوب و هرجومرج میبرند. خودمحدودسازی، اجتنابورزی و رفتار پیشرانشی/غیرارادی اعمالی نابهنجار هستند که افراد در مواجهه با درد در پیش میگیرند. چنین خانوادهای برای رشد و نمو علائم و دردنشانهای آسیبزا در میان اعضای خود تبدیل به زمینی حاصلخیز میشود. علاوهبرآن، تعرض خانوادگی در برابر بیان صادقانه دردهای عاطفی و اضطرابهای روانی تابوهایی سفتوسخت علم میکند که کارشان تضمین آن است که دردهایی از این دست هرگز مطرح نشوند. در نتیجه، دردهایی از این دست پرداخت و حلّورفع نمیشوند و در زمینهای مناسب که اجازه دهد خانواده بر این دردها فائق بیاید گنجانده نمیشوند. درعوض، دردهای یادشده در متن نظام خانوادگی جای میگیرند، مثل میدان مینی پنهان که در انتظار است تا هر وقت کسی پا بر آنها نهاد، منفجر شود. جای شگفتی نیست که چنین خانوادههایی طیفی از دردنشانها را در اعضای خود به وجود میآورند که در آینده میتواند در زندگی منجر به بروز مشکلاتی شود. این گونه است که میراث رفتارهای نابهنجار روانی از نسلی به نسل بعد منتقل میشود. آنچه در پی میآید شماری از دردنشانههاست که ممکن است [در خانوادههایی از این دست] تکوین یافته و بزرگسالی فرد را تحتالشعاع قرار دهند: - درماندگی - هوشیاری بیمارگونه - افسردگی - اضطراب - بیحسی [کرخی] - پیوندها و ارتباطهای آسیبزا - ناتوانی از کمک خواستن - دور باطل تکرار وضعیتهای آسیبزا - ازدستدادن توانایی تنظیم و تغییر عواطف - تحریکپذیری عاطفی - ازدستدادن ایمان و اعتماد - شرمساری از بقا و نجات خویش - رفتارهای پرخطر - ایجاد دفاعهای روانی انعطافناپذیر - میل به خوددرمانی - معضلات و مشکلات ارتباطی - مشکلاتی در خودتنظیمی در حوزه کار بالینی خودم، شاهد بودهام که دردنشانههای مربوط به اختلالهای پساروانزخمی (Post traumatic stress disorder كه به اختصار پیتیاسدی گفته ميشود به معناي اختلال ناشی از اضطراب بعد از واقعه روانی آسیبزاست) در کودکانی که در معرض اعتیاد و رفتارهای نابهنجار رشد کردهاند، از قرار میتوانند سالها پنهان بمانند. مراجعان من اغلب در دهه سوم زندگی به من رجوع میکنند، آن هم در حالیکه احساس میکنند جای چیزی در زندگیشان خالی است و زخمی در درونشان دارند که حقیقتا التیام نمییابد. خاطرات ناشی از روانزخم اغلب زمانی که مراجعان سعی دارند از نو روابط صمیمی و نزدیک با دیگری برقرار کنند دوباره احیا میشوند و همان تلاشها برای ایجاد ارتباطی عمیقْ دردهای قدیمی و التیامنایافته و حلنشده را از نوبه سطح میآورند که خودْ زمانی حول روابط صمیمی و نزدیک خانوادگی شکل گرفته بودند. حالت پساروانزخم آن است که درد ناشی از روانزخمهای گذشته ممكن است روزها، ماهها یا حتی سالها بعد از واقعه دردناک بهشکل اضطراب و اختلالِ ناشی از روانزخمِ گذشته ظهور پیدا کنند. خاطرات ناشی از روانزخم بهدلیل شیوه بهیادسپاری خاطرات ناشی از روانزخم در مغز، این خاطرات «اندیشیده» نمیشوند و در نوعی زمینه و بستر مشخّص جای نمیگیرند. [واکنشهای] دفاعیاي که در وضعیت تهدیدآمیز فعال شده به صحنه میآیند عبارتند از ستیز، گریز و پرهیز که همگی مرتبط با بخش آمیگدال (هسته آمیگدال قسمتی از دستگاه کنارهای در مغز است که نقش مهمی در یادگیری و حافظه ایفا میکند و علاوهبر نقش اصلی خود، یعنی درک احساسات و پاسخ به آنها، در تعدیل درد نیز دخالت دارد) یا بادامه مغز، یعنی بخش «قدیمی» و اولیه مغز هستند. قشر مغزی یا کورتکس (قشر مغز مسئول کلیه رفتارهای ارادی انسان است. رفتارهای شناختی انسان نیز از این عضو سرچشمه میگیرد) که اندیشیدن، استدلال و برنامهریزی بلندمدت در آن جای میگیرد، در مغز آدمی بعدتر شکل مییابند و تکوین پیدا میکنند. به همین دلیل است که وقتی ما «از وحشت مبهوت» یا «دچار بهت و بلاهت» میشویم محتوای تجربهای که باید نوعا اندیشیده شود و در فضای ذخیره حافظه جای گیرد، کمابیش در لحظه به نحوی منجمد و صلب [یعنی بهشکلی پردازشنشده در مغز] نقش میبندد. از آنجا که این خاطرات همانقدر در سلولهای بدن ذخیره میشوند که در سلولهای ذهن، ممکن است خاطراتی که جذب و ادغام نشدهاند [و در بستر خاطرات و حافظه جای نگرفتهاند] در هیئت اختلالهای جسمانی نظیر سردرد، کمردرد و تهوع، از سویی و نیز در هیئت دردنشانهای روانی و عاطفی نظیر بازگشتهای آنی به گذشته، اضطراب، فوران ناگهانی خشم، طغیان و عصیان یا خاطرات نابهنگام، از دیگرسو، از نو در فرد سربرآورند. فردی که چنین وضعیتی را تجربه میکند ممکن است خود را در مخمصهای حاد بیابد که در آن خاطرات آسیبزا برانگیزاننده احساسهای جسمانی ناخوشایند شده، احساسهای ناخوشايندِ جسمانی نیز بهنوبه خود به تحریک خاطرات آسیبزا بینجامند. این وضعیت نوعی سیاهچاله را به وجود میآورد؛ غلیانهایی درونی که میتوانند مُراجع را به قهقرای مارپیچ فرورونده و تشدیدشوندهای آکنده از اضطراب و هراس راهی کنند. مراجعان ممکن است این وضعیت را همچون حمله عصبی، احساس «تنگنا»، هراس و وحشت شدید یا غرقهشدن در احساسات یا خاطرات تجربه کنند. رویکردهای خلاّقانهای همچون تصویرسازی ذهنی (تصویرسازی ذهنی یا صُوَرِ خیال هدایتشده روشی برای کمک به بیمار -اعّم از بیمار جسمانی همچون بیماران مبتلا به سرطان و بیماران مبتلا به عارضههای روانی- است که از طریق شکل دادن به تصاویر ذهنی در قالب صوت، موسیقی، تصویر بصری و غیره به بهبودی فرد یاری میرساند) و رویدادنگاری بسیار موفّق ظاهر شدهاند در کمک به افرادی که حامل یکچنین زخمهایی هستند تا آنها بتوانند به آن بخش از وجود خویش که ایبسا پیش از این به سکوتش واداشته بودند، صدایی ببخشند. ضمن رویدادنگاری، عواطف سرریز میکنند و به پیشزمینه آگاهی آورده میشوند و هنگامیکه این امر روی دهد، آن بخشی از وجود ما که فکر میکند و استدلال میآورد میتواند دردِ گذشته دوران کودکی را بهدیدی بالغانهتر بنگرد. تصویرسازیهای ذهنی روندِ پردازش و فرآوردن عواطف دردانگیز را به مهارتهای حیاتی خوددرمانی و خودمراقبتی پیوند میدهند. این شگرد، در کنار گروهدرمانی، الگویی است که من در مراکز ترک اعتیاد به کار بردهام تا بهکمک آن مسائل و مشکلاتِ اینچنینی را برطرف سازم، تصویرسازی ذهنی و رویدادنگاری قابلیّت انجام گرفتن در خانه [و خارج از مراکز مربوطه] را نیز دارند. www.huffingtonpost.com پينوشت: * روانشناس و مؤلف برجسته حوزه روانشناسی در آمریکا
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.