پروژه ملی شکست میخورد
هادی مشهدی: بهتازگی دو کتاب «ره افسانه زدند» و «منش ملی» از مجموعه «شخصیت و منش ملی» به همت پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات منتشر شدهاند. نشست هفته گذشته شهر کتاب، به نقد و بررسی این دو کتاب اختصاص داشت. در این نشست مقصود فراستخواه، ابراهیم توفیق، محمدرضا جوادییگانه و آرمین امیر حضور داشتند. در ادامه بخشهایی از سخنرانی ابراهیم توفیق را میخوانید. توفیق در ابتدا چاپ مکرر برخی آثار را دال بر علمیبودن آنها ندانست و اظهار داشت: ایندست آثار در همه دنیا فروش بالایی دارند، در قیاس با مثلا آنچه هابرماس مینویسد؛ بنابراین باید مشخص کنیم که بحثمان درباره چیست. جز آن میخواهم آنچه را فراستخواه میگوید (برنامه پژوهش ملی) به گستره تخیل فراخوانم؛ اگرچه به اعتقاد من این ممکن نیست؛ کافی است به توزیع بودجه فرهنگی بنگریم تا به سادگی دریابیم درباره یک تخیل حرف میزنیم. به هر روی میتوانیم تصور کنیم این اتفاق در ده سال گذشته صورت یافته است؛ اگر اینگونه باشد این پروژه در رویارویی با اتفاقات اخیر در وضعیت عجیبوغریبی قرار میگیرد و نمیتواند چیزی بگوید. علم یک وضعیت بیپیشفرض نیست؛ در یک ساختار نهادین صورت میگیرد و پیشفرضهای بسیاری دارد که اصلا به علم ارتباطی ندارند؛ با منافع در ارتباط است؛ به دیدگاهها و گرایشهایی ارتباط دارد که پیش از علم تعیین میشوند. بدون پیشزمینه نمیتوان درباره حرکات آدمها قضاوت کرد؛ قضاوتی از پیش در ذهن ما وجود دارد؛ این قضاوت منتهی میشود به آنچه درباره پروژههای ملی گفته شد. من آن را به شکلی نمادین طرح میکنم و میگویم: «پروژه ملی شکست میخورد»؛ به این معنا که پرسش مونتسکیو پاسخ گرفته است و نه پرسش عباسمیرزا؛ گویی ما امروز در نقطه صفر قرار داریم. وقتی دراینباره تامل میکنیم چه توضیحی داریم؟ در پاسخ، گویی جامعه ایران هنوز در واحدهای ایلی، عشایری و چون آن زندگی میکند و فرد مسئول عقلانی شکل نگرفته است. توفیق ضمن تاکید بر اینکه ریشه این نظرگاه در واقعیت است، تصریح کرد: بحث بر سر چرایی این واقعیت است؛ به اعتقاد من رویکرد یادشده راهی را باز نمیکند برای اینکه چیستی این واقعیت را دریابیم؛ مطالعات منش ملی از پس چنین پرسشی برنمیآید؛ اصلا چنین وظیفهای ندارد. وقتی با این پیشفرضها مساله را دنبال میکنیم، قطعا به پاسخهایی دست میيابیم که به چرخهای عجیب دامن میزنند. در نهایت باز هم به این نکته میرسیم که مسبب «خودمان»ایم. این چرخه مدام تکرار شده است. مصادیق بسیاری برای آن وجود دارد، ازجمله همین اتفاقات اخیر. بسیار دشوار مینماید بگوییم ما با جماعتها رویاروییم، چراکه اوضاع نشان میدهد اینگونه نیست، به رغم اینکه اینگونه است. این پیچیدگی را با بحث منش ملی نمیتوان تبیین کرد. منش ملی میگوید ما از یک زمانی به بعد (صد و اندی سال پیش) جامعهای را با عنوان ایران تعریف کردهایم. این امر به کمک دولت-ملت ممکن شده است که توانسته آن را انتظام ببخشد؛ همچنین دستگاههایی را به وجود آورده است برای اینکه بتواند جمعیت را در مسیر قافله تمدن قرار دهد و توسعه یابد. این جامعه به دانشهایی نیاز دارد تا این روند را ممکن سازد، این دانشها باید مهندسی اجتماعی را امکانپذیر کنند. تولید این دستگاه علمی در اواخر دهه سی آغاز شده است؛ پیش از آن مهندسی اجتماعی مدنظر نبوده، بلکه مهندسی سرزمین ملاک بوده است؛ اما وقتی مساله رشد صنعتی و توسعه مطرح میشود، بهتدریج نیاز به نوعی دانش اجتماعی به وجود میآید. بهعنوان مثال ما در موسسه تحقیقات اجتماعی، عملا با مطالعاتی آغازین رویاروییم که جمعیت را به شکلی تازه رویتپذیر میکند؛ بنا بر این است که افراد به عناصری بدل شوند که میتوانند فرایند توسعه را ممکن کنند؛ در اینجا باید درباره وضعیت آنها مطالعات دقیقی صورت گیرد. این دانش طبعا به سمت شناخت مفهومی پیش میرود که ممکن است منش ملی نام گیرد یا چیزی جز آن. جالب توجه است که در آن مقطع دو کتاب منتشر میشود از سوی جمالزاده و بازرگان؛ در آنجا با چیزی رویارو میشویم که مطالعه منش ملی نیست؛ چراکه مطالعه منش ملی نمیتواند بر اساس آن روش شکل گیرد؛ مطالعه منش ملی باید سازوکارهای نهادین را دریابد تا بتواند بگوید این خلقوخو (مثلا دروغگویی) در مناسبات اجتماعی معینی بازتولید میشود. این رویکرد وقتی به خلقیاتنویسی میانجامد که ما با وضعیت شکست رویاروییم. به عبارت دیگر، درست وقتی مطالعات اجتماعی در سمتوسوی رفتارشناسی و مهندسی اجتماعی پیش میرود، تصور شکست پیش میآید. وقتی منش ملی نمیتواند مهندسی اجتماعی را صورت دهد به خلقیاتنویسی درمیافتد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.