گفتوگو با ساناز بيان، كارگردان «آبي مايل به صورتي»
رنجها نويدبخش آگاهياند
عسل عباسيان: نمايش مستند «آبي مايل به صورتي»، اثري از ساناز بيان با هنرنمايي نسیم ادبی، آناهیتا اقبالنژاد، ملیکا پارسا، عاطفه رضوی، امید سلیمی، بهنام شرفی، محمدهادی عطایی، گیتی قاسمی و امین میری، ماجراي افرادي است كه در اقليتاند و در جامعه بهرسميت شناخته نميشوند. ماجراي اقليتهاي جنسيتي كه در اين نمايش مستند روايت شده، با تحقيقات ميداني بيان شكل گرفته است و بيان براي ساخت آن با بيش از 80 نفر از افرادي كه در اقليتاند مصاحبه كرده است. با او به بهانه اين اجرا كه مدتي است در تماشاخانه پاليز روی صحنه است، گفتوگو كردم.
چرا دغدغههاي اجتماعي در آثار شما تداوم دارد و ترجيحتان ساخت تئاتر مستند است؟ بههرحال بخشي از انتخابهاي افراد را دلايل شخصي و سليقهشان ميسازد. نيچه حرفي ميزند كه هميشه براي من خيلي پررنگ بوده: «درد دريچهاي رو به آگاهي است». همان طور که لذت ميل به ماندن ايجاب ميكند رنج هم ميل به جابهجاشدن به سمت آگاهي را باز كند و براي من هميشه رنجها نويدبخش آگاهياند. در ادامه ساخت تئاترهاي اجتماعي چه شد كه به این مسئله رسيديد؟ بحث نمايش «آبي مايل به صورتي» بحث اقليتبودن است. پوست ما نخستين مرز ما در برخورد با جهان است. وقتي پوست زخمي برميدارد ما را هراس دربرميگيرد. مسئله اقليتهاي جنسيتي يكي از همان زخمهاست و شخصيتهاي اين نمايش دريچهاي براي ورود به قصه بودند و قصهشان نهايتا به مسئله اهميت جنسيت در جامعه امروز پرداخته است. علت انتخاب اين موضوع براي من دلايل شخصي ديگري دارد و آن اين است كه مادر روزنامهنگارم گزارشي در دهه 70 منتشر كرده بود با همين موضوع و من از آن زمان با اين مسئله درگير شدم و در نمايش هم اشارهاي به آن دوران و آن گزارش مادرم دارم. در نمايش «آبي مايل به صورتي» از ميزانسن پلهاي استفاده كردهايد. اين ميزانسن در نمايش شما چه كاربردي دارد؟ پله مفاهيم بسیار گستردهاي دارد و من با حرفزدن از آن دايره تأويلپذيرياش را محدود ميكنم. فرويد دربارهاش حرف زده و ديگران هم همينطور. ازسويديگر، پله ميل به صعود را نمايان ميکند؛ آنچه در اين شخصيتها بارز است. به لحاظ كارگرداني هم ميخواستم تماشاگر در خط ارتباطی مستقيمی با بازيگران قرار بگيرد. پله به من امكان فضاي سكومانندي را ميداد كه بر آن بازيگران انگار خود شاهدان داستاني هستند كه حالا براي ما شرح ميدهند. حالت ايستاي پله هم برايم پررنگ و مهم بود. بيشتر متن اين نمايش مونولوگهايي خطاب به خود است و ديالوگ كمتر در آن اتفاق ميافتد. دليل استفاده از اين روش چيست؟ فضاي مستندگونه و پشتوانه پژوهشي اين كار، چيزي درباره كارگرداني در ذهن من شكل ميداد كه نزديك به تجربه واقعي خودم بود. به قدري صداي اين بخش از جامعه شنيده نشده و هميشه اقليتي خاموش بودهاند كه حالا ميخواستم در رساترين حالت ممكن دردشان را فرياد بزنند. همانطوركه در يكي از بخشهاي نمايش، گيتي قاسمي ميگويد: «ما از هر چه ميترسيم يا رويش خاك ميريزيم، دفنش ميكنيم يا مسخرهاش ميكنيم تا كمتر از آن بترسيم». انتخاب اين جنس مونولوگ، انتخاب راديكالي بود كه بهکمک آن ميخواستم اين اقليت، حرفشان را فرياد بزنند و هيچ مانعي بين آنها و تماشاگر نباشد. مابازاي واقعي تحقيقهايتان چه كساني بودند و چقدر با آنچه در نمايش ميبينيم تفاوت دارند؟ سؤال سختي است چون اينكه نهايتا چهچيز حقيقت است و چهچيز نمايش، برايم تفكيكپذير نيست. هر چه ميبينيد تركيبي از چند شخصيت است و مثلا ميترا شخصيتي است كه مابازاي واقعي داشت كه بهنام شرفي بينظير از پس آن برآمد. شخصيت امير، تركيبي از چند شخصيت است، شخصيت شادي هم تركيب چند مادر است. اينجا «حقيقت»، مفهومي است كه بايد آن را جست. براي من همه آن آدمها و بغضهاي درگلوماندهشان حقيقت دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.