هفته سرنوشتساز براي برجام
کوروش احمدي . کارشناس روابط بينالملل
با توجه به پنج سررسيد براي دولت ترامپ در ارتباط با برجام که از جمعه آغاز ميشود، هفته آينده، هفته سرنوشتسازي براي برجام خواهد بود. گمانهزني در مورد تأثير اعتراضات در ايران بر تصميم دولت آمريکا نيز بر اهميت موضوع افزوده است. 13 ژانويه يکي از اين سررسيدهاست. تا اين تاريخ ترامپ بايد يکبار ديگر در مورد پايبندي ايران به برجام و همسوبودن آن با منافع ملي آمريکا اظهارنظر کند. سؤال مهم در اين رابطه اين است که آيا اينبار نيز اعلام عدم پايبندي ايران، دريچه 60 روزه براي اعمال مجدد تحريمها با استفاده از شرايط آسانتر و سريعتر مندرج در قانون INARA را خواهد گشود يا خير. با توجه به ابهام در قانون، در اين مورد در کنگره اختلافنظر وجود دارد. برخي اين دريچه 60 روزه را تنها مختص بار اول اعلام عدم پايبندي ميدانند و برخي بر امکان استفاده از آن در هربار تأکيد دارند. قرار است تکليف اين موضوع بعد از اعلام نظر عضوي که در سنا و مجلس نمايندگان مسئول تفسير قوانين است، مشخص شود. بااينحال، با توجه به دشواري کسب 50 رأي براي اعاده تحريمها بهخاطر مخالفت همه دموکراتها و بعضي از جمهوريخواهان ميانهرو، استفاده از اين دريچه 60 روزه در هر صورت اهميت چنداني ندارد. چهار سررسيد ديگر مربوط به چهار قانون کنگره (ITRSHRA, IFCPA, NDAA, ISA) است که اجراي آنها بعد از برجام براي دورههاي 120 يا 180 روزه تعليق شدند. در اين سررسيدها ترامپ بايد مجددا اين تعليقها را تمديد کند. واقعيت اين است که خودداري ترامپ از تمديد تعليقها مهمترين خطر براي برجام است. اهميت مضاعف موضوع اينبار در اين است که وي 13 اکتبر گذشته ضمن خودداري از تأييد پايبندي ايران به برجام، گفته بود در صورتي که کنگره اقدام به «رفع نواقص» برجام نکند، او خود، آمريکا را از برجام خارج خواهد کرد. با توجه به اينکه تلاش کنگره در سه ماه گذشته براي «رفع نواقص» برجام به جايي نرسيده، اکنون سؤال اين است که آيا ترامپ از اين فرصت براي خودداري از تمديد تعليقها استفاده خواهد کرد يا خير. اهميت ديگر اين سررسيد در تلاقي تقريبي آن با اعتراضات اخير در ايران است. با توجه به تبليغات ترامپ و اين ادعا که منافع برجام به مردم ايران نميرسد، براي مدتي به نظر رسيد که ترامپ مايل است از اين موضوع بهعنوان بهانهاي براي عدم تمديد تعليقها استفاده کند. براي همين منظور در نشست شوراي امنيت، اکثر اعضا، بهويژه اعضاي اروپايي، بر حمايت از برجام و تمايز بين آن و اعتراضات تأکيد کردند. خودداري اروپا از صدور بيانيه مشترک با آمريکا در رابطه با اعتراضات نيز موضع ترامپ را ضعيفتر کرد. بهعلاوه، صحبت از اعمال تحريمهايي در ارتباط با ديگر ادعاهاي آمريکا عليه ايران فرصتي براي استفاده تبليغاتي ترامپ فراهم ميآورد. وزير خارجه، تيلرسون، در مصاحبه اخيرش از اينکه «تحريمهاي بيشتري در راه هستند» سخن گفت و وزير خزانهداري آمريکا نيز چهارم ژانويه مطالب مشابهي مطرح کرد. ادامه فعاليتها در کنگره و همکاري بين سنا و کاخ سفيد در مورد اقدامي از سوی کنگره نيز عامل مهمي است که ميتواند موجب ترديد ترامپ براي خروج از برجام در اين مقطع باشد. تلاشها در ارتباط با طرح
کورکر- کاتن براي تصويب قانون جديدي در مورد برجام ادامه دارد و تاکنون چند پيشنويس در اين زمينه تهيه شده است، هرچند که هنوز متن نهايي مورد بحث نيست. يکي از گزينهها در کنگره اصلاح اينارا براي خلاصکردن ترامپ از ادوار سهماهه است. تيلرسون هفتم ژانويه از «تغيير اينارا در هفته آينده يا اندکي بعد» صحبت کرد. او گفت: «اگر علائمي وجود داشته باشد که کنگره بهزودي اقدام خواهد کرد، ممکن است ترامپ تعليقها را تمديد کند». نکته مهم ديگري که تيلرسون گفت اين بود که راهکار دولت اين است که اول اينارا را اصلاح کند و بعد با متحدان اروپايي براي رفع نواقص برجام مذاکره کند. سناتور کورکر چند روز قبل گفت اميدوار است که پيشرفتها به اندازه کافي بوده و ترامپ متقاعد به تمديد تعليق تحريمها شده باشد. علاوهبر اصلاح قانون اينارا، تعيينتکليف آنچه که «رفع نواقص» برجام نيز خوانده ميشود، مهم است. در طرح اوليه کورکر - کاتن از ايجاد يک سازوکار اتوماتيک براي اعاده تحريمها در صورت کاهش «زمان گريز هستهاي» به زير يک سال سخن رفته بود. هدف طرح اين است که در صورت کاهش زمان گريز بهخاطر کيفيت بهتر سانتريفيوژهاي جديد، تحريمها بهطور اتوماتيک اعاده شوند، حتي اگر ايران کاملا به برجام پايبند باشد. اين ايده با توجه به مخالفت دموكراتها و اروپاييها با آن، به علت آنکه در حکم تغيير برجام است، به جايي نرسيده، اما مطابق يک طرح جديد در نظر است که اگر ايران حتي بعد از خاتمه برجام در سال 2025 محدوديتها را کنار بگذارد، آمريکا بتواند تحريمها را احيا کند. مطابق اين طرح، اعاده تحريمها تنها در صورتي که 51 سناتور با آن مخالفت کنند، مسکوت خواهد ماند. از آنجا که کسب چنين اکثريتي براي مخالفت با بازگشت تحريمها تقريبا غيرممکن است، ميتوان آن را نوعي مکانيسم ماشه معکوس نام نهاد. بااينحال آنچه در هفته آينده ميتواند تعيينکننده باشد، منافع سياست داخلي ترامپ و نياز هميشگي او به حفظ پايگاه رأيش است. با توجه به اين عامل، مشکل ميتوان در مورد تصميم نهايي ترامپ پيشبيني کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.