گردنبندی با مهرههای غیرهمشکل
علياصغر سيدآبادي
باشگاههای کتابخوانی کودک و نوجوان را، میتوانیم به گردنبندی تشکیلشده از سنگهای غیرهمرنگ و غیرهمشکل تشبیه کنیم. مفهوم باشگاه کتابخوانی همان نخی است که مهرهها و سنگها را کنار هم قرار داده است. هر مهره و سنگ ضمن اینکه به کلیت مفهومی به نام باشگاه کتابخوانی وابسته است، مستقل و متفاوت است و در همین تفاوتها و استقلال است که تجربههای تازهای از ترویج کتابخوانی رخ میدهد. باشگاههای کتابخوانی کودک و نوجوان قبل از هرچیز تمرینی است برای کار جمعی، کاري جمعی که محورش کتاب است. هر باشگاه کتابخوانی از دستکم ۱۲ کودک یا نوجوان تشکیل شده است که با حمایت یک هماهنگکننده بزرگسال فعالیت میکند. اعضا در باشگاههای کتابخوانی تمرین میکنند تا کتابهایشان را مبادله کنند و آنها با خریدن یک کتاب از کتابفروشی، دستکم ۱۲ کتاب میتوانند بخوانند. تأکید شده است که حتما از کتابفروشی کتاب بخرند و بعضی از بچهها گفتهاند که برای اولینبار رفتهاند کتابفروشی و کتاب غیردرسی خریدهاند. آنها درباره کتابها با هم گفتوگو کردهاند. پس از گفتوگو کتابها را داوری کردهاند. در زمان گفتوگو و داوری هم شنیدن را تمرین کردهاند و هم استدلالکردن را. بعد برای نویسندگان کتابها نامه نوشتهاند و درباره کتابهایی که دوست داشتهاند، فیلمهای یکدقیقهای ساختهاند. تعداد زیادی فیلم و نامه از شهرهای مختلف رسیده بود و وقتی گروه داوری این نامهها را میخواندند و این فیلم را میدیدند، ذوقزده بودند. اولین سالی که خواستیم جام باشگاههای کتابخوانی را راه بیندازیم، تقریبا هیچکس باورش نمیشد آن ایده عملی شود. میدانستیم اگر از همان اول بگوییم قصدمان این است که رفتهرفته در همه شهرها و حتی روستاهای ایران باشگاههای کتابخوانی پا بگیرد، باور نخواهند کرد. در کار جمعی اگرچه داشتن چشمانداز و برنامه الزامی است، اما انعطاف و پیشبینی لازم برای تغییر و تحول نیز لازم است و تمكين به عقل جمعی و ظرفیت بهرهگرفتن از تجربه همگانی. ما در این راه تنها نبودیم و نباید تنها تصمیم میگرفتیم. درست است که اول از همه ما به راه زدیم، اما در هر منزلی همراهانی یافتیم که هم در تصمیمگیری مشارکت داشتند و هم خود بخشی از ماجرا بودند. یادتان نرفته است که نمیخواستیم نخ آن گردنبند یا تسبیحی باشیم که دانهها و مهرههایش همشکل و همرنگاند. ما نخ آن گردنبندی بودیم که از مهرهها و سنگهایی غیرهمرنگ و غیرهمشکل و متفاوت و مستقل تشکیل شده بود. با چنین ایدهای به راه زدیم و باور کردیم که خود راه بگویدت که چون باید رفت. قبل از اینکه باشگاهها تشکیل شود، گروهی از ترویجگران کتابخوانی نویسندگان کودک و نوجوان را دعوت به همکاری کردیم. با اینکه رویمان نمیشد، برایشان کارگاه آموزشی برگزار کردیم و آنها به شهرها رفتند و کارگاههای آموزشی تشکیل دادند با حضور دستکم ۲۰ معلم و کتابدار و مروج کتابخوانی و همینها هستههای اولیه تشکیل باشگاهها را تشکیل دادند. عددها و آمارها خیلی قابلاعتماد نیستند، اما فکر میکردیم در خوشبینانهترین حالت، ۵۰۰ باشگاه کتابخوانی تشکیل خواهد شد. من و دوستانم نگران بودیم تعداد باشگاهها آنقدر کم باشد که به زحمتش نیرزد. خودمان را دلداری میدادیم که این دستکم ۲۰ نفرهایی که در هر شهر در کارگاهها شرکت میکنند، حتی اگر باشگاه تشکیل ندهند، معلمان و کتابداران و مربیان بهتری خواهند بود و به کتابخوانی کمک خواهند کرد و زحمتمان جای دوری نخواهد رفت. کارگاهها برگزار و امیدواریمان زیادتر شده بود، اما کماکان نگرانی با ما بود. آن روز را فراموش نمیکنم که ثبت باشگاهها شروع شده بود و ما چشمبهراه ثبت اولین باشگاه بودیم. باشگاه اول ثبت شد و تلفن پشت تلفن که با آزمون و خطا میخواستند باشگاه ثبت کنند و به مشکل برمیخوردند. خیلی زود از مرز ۵۰۰ باشگاه گذشت و امروز تعداد باشگاهها به بیش از پنج هزار باشگاه رسیده است. سال دوم به صد شهر امکان داده شده بود که در صورت فراهمکردن امکانات در جام باشگاهها شرکت کنند. ۱۵ شهر نتوانستند امکانات اولیه را که نیازمند همکاری دستگاههای مختلف شهر بود، فراهم کنند. ما خود را برای برگزاری کارگاه در صد شهر آماده کرده بودیم و ۱۵ جای خالی داشتیم. آیا در روستاها امکان برگزاری کارگاه وجود داشت؟ تردید داشتیم، اما دل به دریا زدیم و به ۳۰ روستای دوستدار کتاب اعلام کردیم در صورت فراهمکردن امکانات میتوانند در جام باشگاههای کتابخوانی شرکت کنند و روستاهایی اعلام آمادگی کردند و کارگاهها برگزار شدند. تسهیلگرانی که برای برگزاری این کارگاهها به روستاها رفتهاند، برخی خاطرات شیرینشان را نوشتهاند. خوانندگان را به آن گزارشها ارجاع میدهم و گزارشم را از چندماه بعدتر؛ یعنی از جلسات داوری پی میگیرم. در اولین جلسه داوری، داوران به اتفاق تصمیم گرفتند که باشگاههای کتابخوانی روستایی را جداگانه داوری کنند. میدانید چرا؟ برای اینکه بر اساس کلیشه رایج فکر میکردیم، کار باشگاههای روستایی ضعیفتر است و اگر تبعیض مثبت روا نشود، برگزیدگان همه شهری خواهند بود. اما روز آخر داوری کار برعکس شد. نهتنها باشگاه برگزیده، روستایی بود که دیدیم تعداد باشگاههای روستایی دارند از شهریها بیشتر میشوند. امروز باشگاههای برگزیده و تقدیری معرفی میشوند. از نویسندگان بهترین نامهها به نویسندگان و سازندگان بهترین فیلمهای معرفی کتاب تقدیر میشود و نویسندگانی که مورد استقبال بچههای عضو باشگاههای سراسر کشور قرار گرفتهاند، از دست نماینده این بچهها جایزه خود را میگیرند، اما تا کاروان باشگاههای کتابخوانی به اینجا برسد، خیلیها کمک کردهاند که مهمترینشان معلمان و کتابداران و علاقهمندان داوطلبیاند که بیمزد و منت کار میکنند. امیدواریم سال آینده بتوانیم جام باشگاههای کتابخوانی را در همه شهرهای ایران و بسیاری از روستاهای کشورمان برگزار کنیم و باشگاههای کتابخوانی در همهجای ایران تشکیل شوند و همه بچهها به کتابهای خوب دسترسی پیدا کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.