|

جوینده‌ای در کنار دیواره گسله

محمدحسن نبوی .‌استاد زمین‌شناسی مهندسی

هنگامی که آگاه شدم مهندس علی‌اکبر معین‌فر، نخستین مهندس زمین‌لرزه ایران، از گیتی رخت بربسته است، با افسوس و اندوهی که بر من چیره شده بود، به یاد نخستین دیدارم با استاد افتادم. زمین‌لرزه ویرانگر دشت پیاز (بیاض!) و کشته‌شدن بیش از 12‌هزار نفر از مردم آن سامان، در زمین دشت، شکاف‌ها و گسیختگی چندین کیلومتری را بنیاد کرده بود. دو، سه روز پس از زمین‌لرزه و ریزش‌های کوه در روستای کاخک، برای دیدن و بررسی آن پدیده‌های پیامد رویداد شهریور 1347به گناباد رفته بودم. بامداد روز دیدار، به من گفته شد که مهندس معین‌فر هم آنجاست. تا آن زمان او را ندیده بودم، اما می‌دانستم که او هم دانش‌آموخته دانشکده فنی تهران است. آن روز، جوینده‌ای را از دور دیدم که در کنار دیواره گسله، به آرامی گام برمی‌دارد و می‌نگرد. نزدیک رفتم. پس از درود بامدادی، دستم را گرفت و گفت بیا پدیده‌ای را نشانت دهم. آنچنان رفتاری خودمانی و مهربانانه داشت که انگار سال‌هاست من را می‌شناسد که کارشناس زمین‌شناس سازمان زمین‌شناسی کشور هستم. تا آن روز، هنوز یک گسله پوینده و تازه را ندیده بودم. مرا سر یک شکاف در آبرفت ریزدانه برد و خش‌لغزهای جنبش را که بسیار آشکار بودند، نشانم داد. شادمانه خواستم دستش را ببوسم که نگذاشت. بزرگوارانه در این زمینه، دو ساعتی گفت‌وگو داشتیم. این‌گونه خش‌لغزها را در بسیاری از سنگ‌ها دیده بودم و می‌شناختم، اما در آبرفت‌ها نخستین‌بار بود که می‌دیدم و یک استاد مهندس زمین‌لرزه، مرا با آنها آشنا کرد. در آن زمان، هرازچندگاهی، در ماهنامه «دانشمند»، نوشتارهایی درباره زمین‌شناسی ایران و تازه‌های آن سامان می‌دادم. استاد فرمودند که درباره این زمین‌لرزه هم برای ماهنامه «دانشمند» نوشته‌ای را فراهم کن. بسیار شادمان شدم که استاد نوشته‌هایم را دیده است. سال‌ها پس از آن، گاهی در کانون مهندسان و پس از انقلاب در کانون دانش‌آموختگان دانشکده فنی تهران، استاد را می‌دیدم. همیشه با مهربانی جویای کارهایم بود و از دیباچه‌ای بر زمین‌شناسی ایران که در سال 1355 نوشته بودم و در سازمان زمین‌شناسی چاپ شده بود، یاد می‌کرد. بیشترین بهره‌گیری از دانش و مهندسی زمین‌لرزه را که از استاد آموختم، در کارگروه پهنه‌بندی خطر زمین‌لرزه در کشور، وابسته به «کمیته دایمی» بازنگری آیین‌نامه ایمنی ساختمان‌ها در برابر زمین‌لرزه (ویرایش چهارم استاندارد 2800) بود که هر ماه در مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن برگزار می‌شد. گردانش این کارگروه (با هشت هموند کارشناس آگاه از زمین‌لرزه و کارکرد گسله‌ها) با استاد بود. ایشان با دیدگاهی چاره‌گرانه، کنکاش‌های گاه ناهماهنگ هموندان را با استادی و بسندانه، سرانجامی خوش ‌می‌داد؛ همه‌ باور کارشناسان را می‌پروراند تا در پایان، نقشه پهنه‌بندی خطر زمین‌لرزه‌ها را نیز به‌هنگام‌شده آماده و همه هموندان، پذیرش آن را با نام خود، روی برگ استاندارد، امضا کردند. استاد با خوش‌رویی و فروتنانه، همه سخنان و اندیشه‌ورزی‌های کارشناسان را می‌شنید تا به نتیجه برسیم. در اینجا از چند نمونه که پرسش‌برانگیز شده بود، یاد می‌شود؛ یکی نام دریاها بود. پیشنهاد دادم که دریای مازندران به جای دریای خزر و دریای مکران به جای دریای عمان به کار برده شود. مازندران را همه پذیرفتند، اما برای نام مکران، نگاه‌ها به روی یکدیگر دوخته شد. استاد گفت این درست است، اما چون برای نام خلیج‌فارس، بازی درآورده‌اند این کار را برای رویارویی می‌انگارند که در این زمان خردمندانه نیست. پیشنهاد دیگر «روکانون» بود به جای «رومرکز». اعتقادم این بود چون همه ما خاستگاه انرژی لرزه‌ای را کانون می‌گوییم بنابراین هماهنگی واژگانی را نیز باید بپذیریم. نتیجه کنکاش‌ها را استاد این‌گونه در میان گذاشتند: رومرکز را سال‌هاست که به‌ کار می‌بریم و نادرست هم نیست. اگر هم به جای آن روکانون گفته شود، نمی‌توان جلوگیری کرد. این است که در نوشتارهایم آن را به ‌کار گرفته‌ام. نکته دیگر درباره گسل و گسله بود که به گمان من، گسل از نگاه دستور زبان پارسی، یک نام (اسم) نیست و بنابراین درست نیست. اگرچه نظر نهایی کارگروه بر درستی استفاده از کلمه گسل بود، امّا استاد گسله را از یاد نبرد. در پاسداشت 60 ساله کارهایم که در80 سالگی‌ام در دانشکده فنی برگزار شده بود، استاد نیز آمده بود که برایم بسی شادمانی‌زا بود. در دفترچه یادبود آن نیز، بزرگوارانه نوشته‌ای را زیوربخش آن کرده بود که در آن نیز واژه گسله را آورده بود. با سپاس بی‌مرز از او که همواره یاد او و درس‌آموزی‌های او از زمین‌لرزه‌های ایران برایم زنده و تازه است. ایدون باد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.