|

مردی از مکتب ژاپن

مرتضی بسطامی.دانشیار پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله

مرحوم استاد معین‌فر در ابتدای سخنانش در برنامه نکوداشت ایشان که چند سال پیش به همت انجمن مهندسی زلزله ایران برگزار شد، سخن خویش را با حدیثی از مولا علی(ع) شروع کرد. من هم به رسم شاگردی با حدیث دیگری از امام‌علی(ع) شروع می‌کنم که فرمود: «کسی که در آموخته‌های خود بسیار بیندیشد، دانش خود را استوار ساخته و به فهم مطالبی که نمی‌فهمد، نائل می‌گردد»(الحدیث جلد 2، صفحه 9). مرحوم استاد به‌عنوان بنیان‌گذار و به‌حق پدر مهندسی زلزله ایران دارای ژرف‌اندیشی و تعمق خاصی در حوزه زلزله بود. اگر اظهارنظری درباره یک موضوع مثلا آسیب‌های وارده به یک ساختمان در یک زلزله می‌شد، به‌طور غیرمستقیم به شما یادآوری می‌کرد که برای علت‌یابی وقوع آن آسیب، متغیرهای متنوع مؤثر و عدم قطعیت‌های آنها را باید در نظر گرفت. به‌عبارت دیگر شما را وادار به تعمق در علل می‌کرد تا هم‌زمان پیچیدگی‌های ساختار زمین در وقوع زلزله، اثرات خاک بستر، ضوابط طراحی، کیفیت نظارت و ساخت ساختمان را در نظر بگیریم، بعد قضاوت کنیم؛ موضوعی که شاید از مکتب اساتید ژاپنی خویش آموخته بود و همواره با افتخار از آنان به بزرگی یاد می‌کرد. نکته دوم در کنار خدمات ارزشمند زیادی که ایشان به ارتقای فرهنگ ساخت‌وساز در برابر زلزله داشتند، یکی از شاه‌بیت‌های خدمات ایشان مقاوم‌کردن ساختمان‌های آجری و سایر مصالح بنایی (به عبارت دیگر ساختمان‌های غیرمهندسی) در برابر زلزله بود که با معرفی مفهوم شناژ در این ساختمان‌های غیرمهندسی، خدمت بی‌نظیری را به کشور ارائه کردند؛ موضوعی که در قریب به 50 سال گذشته به‌جرئت می‌توان گفت جان‌ هزاران نفر را در زلزله‌های کشور به‌ویژه روستاها نجات داده است. نمونه‌ای از آن مدرسه‌ای در روستایی دورافتاده در منطقه دشتی بوشهر بود که حدودا سال 1351 ساخته شده بود و در ساخت آن شناژ اجرا شده بود؛ مدرسه‌ای که دو بار زلزله بالای شش‌ریشتری را تجربه کرده بود، ولی همچنان بدون آسیب و پابرجاست؛ ایده‌ای که در مقاوم‌سازی ‌میلیون‌ها ساختمان در کشور استفاده شده و می‌شود، راه‌حلی ارزان، آسان و مؤثر. نکته سوم مظلومیت استاد بود، یادم نمی‌رود سال‌ها پیش زمانی که دانشجوی دکترا در ژاپن بودم و برای شرکت در کنفرانس مهندسی زلزله اروپا به همراه اساتیدی از دانشگاه‌های ژاپن به ژنو رفتیم، اساتید پیش‌کسوت ژاپنی که متوجه می‌شدند من ایرانی هستم، یکی از سؤالاتی که از من می‌پرسیدند این بود که آیا پروفسور معین‌فر را می‌شناسی؟ من هم چون فقط اسم استاد را شنیده بودم، با شرمندگی می‌گفتم فقط اسم ایشان را شنیده‌ام؛ جوابی که شاید برای آنها غیرمنتظره بود و درادامه می‌گفتند که ایشان خیلی مشهور است و ما مهندسی زلزله ایران را به اسم ایشان می‌شناسیم؛ موضوعی که باید دانشگاه‌ها و مراکز علمی ما پاسخ‌گو باشند چرا استادی در این تراز، یک کرسی علمی در کشور نداشت که من دانشجو بتوانم ایشان را بشناسم. نکته چهارم فروتنی استاد بود. در عصر همان کنفرانس مذکور متوجه شدم که استاد معین‌فر هم تشریف دارند و موفق به زیارت ایشان شدم. آنچنان با من گرم گرفتند که جسارت کردم و چندساعتی از ایشان دور نشدم و حتی با وجود اینکه از عصا کمک می‌گرفتند، بخشی از مسیر را تا نزدیکی دریاچه ژنو با هم پیاده‌روی کردیم. اینجا بود که معنی کلام علی(ع) را که «فروتنی عظمت آورد»(غررالحکم، صفحه 15) فهمیدم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.