|

ایجاد پل ارتباطی بین زلزله‌شناسان و مهندسان زلزله

حمیدرضا حدادی. مدیر داده‌پردازی مهندسی زلزله سازمان زمین‌شناسی کالیفرنیا-عضو هیئت‌مدیره مرکز داده‌های شتاب‌نگاشتی آمریکا

بسیاری از هم‌میهنان عزیز زنده‌یاد مهندس علی‌اکبر معین‌فر را به‌عنوان سیاست‌مدار، وزیر نفت کابینه موقت مهندس بازرگان و نماینده مجلس شورای اسلامی می‌شناسند. آنچه کمتر درباره مهندس معین‌فر در رسانه‌های عمومی ذکر شده، خدمات ارزنده ایشان در زمینه مهندسی زلزله است. زنده‌یاد مهندس معین‌فر فارغ‌التحصیل دانشکده فنی دانشگاه تهران در رشته مهندسی ساختمان بود و تحصیلات تکمیلی خود را در دانشگاه واسدا ژاپن انجام داد. ایشان نقش بسزایی در توسعه و پیشرفت دانش مهندسی زلزله در ایران دارد. از خدمات ارزنده ایشان می‌توان به همکاری با پروفسور امبرسیز از کالج سلطنتی انگلیس در مطالعات زمین‌لرزه‌های تاریخی ایران، نقش ایشان در پهنه‌بندی لرزه‌ای ایران و پایه‌گذاری شبکه شتاب‌نگاری ایران اشاره کرد. به باور نگارنده، پایه‌گذاری شبکه شتاب‌نگاری ایران یکی از بزرگ‌ترین خدمات علمی ایشان به کشور ایران است. در این نوشتار اشاره‌ای کوتاه به این اقدام بزرگ ملی می‌شود. در روز نهم فوریه سال ١٩٧١ میلادی (١٣٥٠ هجری شمسی) زمین‌لرزه‌ای با بزرگای 6.6 منطقه سان‌فرناندو در جنوب کالیفرنیای آمریکا را به‌شدت لرزاند. مرکز این زمین‌لرزه در فاصله حدود هفت‌کیلومتری از سد پاکویما قرار داشت و بیشینه شتاب جنبش زمین در محل سد برابر 25.1 شتاب جاذبه از طریق یک دستگاه شتاب‌نگاری سازمان زمین‌شناسی آمریکا ثبت شد. تا آن زمان زلزله‌شناسان بر این باور بودند که بیشینه شتاب جنبش زمین در اثر زلزله از حد یک‌دوم شتاب جاذبه نمی‌تواند تجاوز کند. زمین‌لرزه سان‌فرناندو این باور را به‌کلی دگرگون کرد. به فاصله کمی بعد از زمین‌لرزه سال ١٩٧١، متخصصان و پژوهشگران مهندسی زلزله به این موضوع پی بردند که برای طراحی سازه‌های مقاوم در برابر زلزله داشتن داده‌های شتاب‌نگاری از ملزومات اولیه است. به همین دلیل در سال ١٩٧٢ میلادی (١٣٥١ هجری شمسی) شبکه شتاب‌نگاری ایالت کالیفرنیا تأسیس شد. مهندس معین‌فر که با ژرف‌بینی به اهمیت داده‌های شتاب‌نگاری در برآورد خطر زمین‌لرزه و طراحی سازه‌های مقاوم در برابر زمین‌لرزه پی برده بود، در سال ١٣٥٢ اقدام به پایه‌گذاری شبکه شتاب‌نگاری ایران کرد. شاید در آن زمان کمتر پژوهشگری به اهمیت چنین اقدام ملی واقف بود. چنان که کشور همسایه، پاکستان، بیش از ٣٠ سال بعد با مساعدت علمی شبکه شتاب‌نگاری کالیفرنیا اقدام به تأسیس چنین شبکه شتاب‌نگاری‌ای کرد. شبکه شتاب‌نگاری ایران که به همت زنده‌یاد مهندس معین‌فر پایه‌گذاری شد، داده‌های شتاب‌نگاشتی بسیار باارزشی را تاکنون ثبت کرده است؛ ازجمله شتاب‌نگاشت‌ها می‌توان به شتاب‌نگاشت زمین‌لرزه ١٣٥٧ طبس اشاره کرد که حتی بعد از حدود ٤٠ سال همچنان در طراحی سازه‌های مقاوم در برابر زمین‌لرزه در سرتاسر دنیا مورد استفاده قرار می‌گیرد. از ویژگی‌های بارز مهندس معین‌فر ژرف‌بینی ایشان بود. در اواخر دهه ٦٠ و دهه ٧٠ با اوج‌گیری مطالعات لرزه‌خیزی و برآورد خطر زمین‌لرزه در ساختگاه سازه‌های حیاتی همچون سدها در ایران، کمبود داده‌های شتاب‌نگاری مناسب وجود داشت. به همین دلیل لزوم استفاده از داده‌های شتاب‌نگاری ثبت‌شده در مناطق لرزه‌خیر دیگر جهان احساس شد. مهندس معین‌فر از مشوقان نگارنده در جمع‌آروی و پردازش شتاب‌نگاشت‌های سازمان زمین‌شناسی آمریکا جهت تأسیس یک بانک شتاب‌نگاشتی برای استفاده در مطالعات برآورد خطر زمین‌لرزه در پروژه‌های سدسازی در ایران بودند. درحال‌حاضر سه مرکز اصلی در آمریکا، اروپا و ژاپن چنین داده‌هایی را از زمین‌لرزه‌های کشورهای مختلف جمع‌‌آوری می‌کنند و به رایگان در اختیار عموم می‌گذارند. مهندس معین‌فر به اهمیت تأسیس چنین بانکی از داده‌های شتاب‌نگاشتی به‌درستی پی برده بود. به نظر نگارنده بزرگ‌ترین خدمت علمی مهندس معین‌فر ایجاد پل ارتباطی بین زلزله‌شناسان و مهندسان زلزله در ایران بود. شاید تا اواخر دهه ٦٠ هجری شمسی لزوم تبادل‌نظر و همکاری علمی بین زلزله‌شناسان و مهندسان زلزله در ایران به‌خوبی احساس نمی‌شد و مهندس معین‌فر در تسهیل این ارتباط نقش بسزایی داشت. این وظیفه خطیر را در ایالات متحده آمریکا پروفسور بروس بولت، استاد دانشگاه کالیفرنیا در برکلی به عهده گرفت. هر ساله به یاد و نام ایشان لوح تقدیری به نام مدال بروس بولت به پژوهشگر یا متخصصی که در این زمینه فعالیت بارزی داشته، اهدا می‌شود. جا دارد که به سپاس و قدردانی از زنده‌یاد مهندس معین‌فر اقدام مشابهی در ایران صورت گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.