|

نوگرایی از دریچه‌ی مانیفست‌های ادبیات کردی-۲

فریادی برای نو شدن

کاوان محمدپور

در دهه‌ی هفتاد میلادی، آزادی نسبی به فضای کردستان عراق ورود پیدا کرد و شاعران کرد از این فرصت برای انتشار مجله و روزنامه‌هایی استفاده کردند. از سوی دیگر آشنایی آنها با نوگرایی عرب و اروپا فرصتی برای نوگرایی پساگورانی و خروج از شیوه‌ی شعر نسل اول را فراهم آورد. ازاین‌رو اولین مانیفست‌های ادبی ادبیات کردی توسط دو گروه (روانگه) و (کفری) نوشته شد. البته در کردستان ایران وضعیت به شکل دیگری بود که در ادامه بدان خواهیم پرداخت.

مانیفست روانگه مانیفست گروه (روانگه)-دیدگاه- با موضوع فراخوان روانگه و با عنوان « فراخوانی از دیدگاه ادبیات جدید ما»، نخستین‌بار در روزنامه‌ی هاوکاری، شماره‌ی پانزدهم، سال اول (25/4/1970) در شهر سلیمانیه منتشر شد. مانیفست روانگه با شعار (گفتار نو، پندار نو، کردار نو) و با امضای (شیرکو بیکس، حسین عارف، جمال شارباژاری، جلال میرزا کریم و مم بوتان)، موجی از شعر نوی پساگورانی ، نقد ادبی و تحقیق ادبی را در ادبیات کردستان به وجود آورد و نیز حجم کثیری از مخاطبان را به خود جذب کرد. شیرکو بیکس، از شاعران پیشرو این جریان می‌گوید: «بعد از نشر مانیفست روانگه در روزنامه‌ی هاوکاری، مردم برای خواندن این روزنامه صف می‌کشیدند.» به‌طورکلی می‌توان تلاش‌های شعر روانگه را در موارد زیر خلاصه کرد: ادبیات بدون مرز جهانی، فراخوانی برای ادبیات کردی و مدرن‌کردن آن، برجسته‌کردن اندیشه‌ ملی‌گرایی، باورمندی به انواع ادبی، ادبیات خارج از تاریخ و مستقل و متکی بر مفاهیم خود، واردکردن مفاهیم رمزی و سمبولیک به ساحت زبانی شعر، دوری‌کردن از تقلید زبان شعر قبل از خود، و واردکردن تصاویر نو به ساحت شعر. واضح است که این مفاهیم بیشتر در ساحت زبانی شعر است که خود را نشان می‌دهد، ازاین‌رو شاعران روانگه تفاوت برجسته‌ خود را در زبان شعری با نسل عبدالله گوران می‌دیدند. شیرکو بیکس در این مورد می‌گوید: «روانگه ناقوسی در زبان بود یا شوکی در آن جسم، فریادی بود برای نوشدن.» شاعران روانگه توانستند جدای از به‌کاربردن بهتر زبان کردی و استفاده کمتر از واژه‌های بیگانه، روحی نو در کالبد بی‌جان شعر کردی بدمند و موجی از متون و دیدگاه‌های جدید را به ادبیات کردی اضافه کنند. آن‌ها جهانی از امکانات شعری را خلق کردند که بعدها-و حتی امروزه نیز- راهکاری برای کشف فرم و بیانی جدید را فراهم آورد. مانیفست کفری در سال‌های دهه‌ شصت قرن بیستم گروهی از جوانان مستعد، در شهر کفری پیدا شدند که بیشتر سرگرم مطالعه و نوشتن بودند تا دغدغه‌ سیاسی (البته به نسبت شاعران روانگه). این گروه از این جوانان بعدها به نام گروه کفری در فضای ادبیات شناخته شدند و نقش بسزایی را در نوگرایی پساگورانی ایفا کردند. هرچند این دسته تاریخ تشکیل گروه کفری را قبل از سال‌های ابتدایی دهه‌ هفتاد می‌دانند اما مانیفست آنان در تاریخ (14/7/1971) در دومین کنگره‌ نویسند‌گان کرد در اربیل با امضای لطیف هلمت و فرهاد شاکلی منتشر شد. نشر مانیفست کفری در روز برگزاری کنگره موجی از اعتراض را برای آنان به همراه داشت و با مخالفت‌هایی حتی از جانب پلیس روبه‌رو شدند. لطیف هلمت در مورد تاریخ تشکیل گروه کفری می‌گوید: «روز هشتم شباط 1965 گروه کفری را در شهر کفری بنیان نهادیم». اگرچه مانیفست کفری امضای دو نفر از آنان را دارد اما در واقع پنج نفر در تشکیل این گروه ادبی دست داشتند و شاکلی و هلمت بر این مورد صحه می‌گذارند که گروه کفری توسط لطیف حامد، سلام داماو، احمد شاکلی، فرهاد شاکلی و لطیف هلمت تشکیل شد. هلمت در مورد چگونگی نشر مانیفست می‌گوید: «من و فرهاد شاکلی مانیفست دست‌نوشته‌ای را در صد نسخه بین حاضرین در دومین کنفرانس نویسند‌گان کرد در اربیل پخش کردیم، اما هیچ مجله و روزنامه‌ای حاضر نشد مانیفست ما را انتشار دهد، چون هم خودمان و هم مانیفست‌مان را به شورشگر و اخلالگر می‌شناختند.» مانیفست کفری در سال‌های بعد و در چندین مجله با عنوان «دیوانگان/ توجه/اقدام/ پروژه» منتشر شد. کفری‌ها ادعا داشتند ادبیات کردی تاکنون در همان کالبد کودکی خود گرفتار است و هم‌اکنون باید روحی تازه در این کالبد دمیده شود و آن قانون و دستوراتی را که دستان ادبیات را در نوآوری بسته است باید دور بریزیم. بیشتر نقد‌هایی که به مانیفست کفری می‌شد اشاره به یکی از بندهای آن داشت که حاکی از منسوخ‌دانستن تمامی ادبیاتی بود که قبل از آنها وجود داشته است. آن‌ها خود را شروعی در ادبیات می‌دانستند و نوشته بودند: «پس باید بدون ترس، اذعان کنیم هرچیزی که - از ادبیات - داریم، تنها تلاشی بدون موفقیت است، ازاین‌رو ما تمام موجبات سرایش پیشین خود را پشت‌سر می‌گذاریم و بدان توجهی نمی‌کنیم و رهایش می‌داریم.» هلمت در توضیح این بند از مانیفست می‌گوید: «ما باور داشتیم که ادبیات کردی چیزی ندارد و باید از ما شروع کند.» مانیفست داکار تأثیر‌گذاری شعر کردستان عراق بر کردستان ایران تا سال‌های پایانی دهه‌ 90 میلادی به شدت و قوت خود باقی ماند. در سال 1998 گروهی شاعر جوان که آموخته‌هایی از خواندن کتاب‌های ترجمه‌شده‌ نقد و نظریه‌ ادبی داشتند، درصدد راهکاری برای خروج از این گفتمان برآمدند. این دسته از شاعران که از شهر مریوان ظهور کردند، مانیفستی به نام «داکار» تنظیم و آن را در سال 1998 با امضای نه نفر در هفته‌نامه‌ سیروان-سنندج منتشر کردند. ابراهیم احمدی‌نیا یکی از نویسند‌گان این مانیفست می‌گوید: «در تاریخ 17/11/1997 مانیفست اولیه داکار را نوشتیم و چهار نفر از شاعران - آزاد رستمی، ابراهیم احمدی‌نیا، بهزاد کردستانی و پرویز احمد- آن را امضا کردیم، این مانیفست بعد از شش ماه منتشر شد.» شاعران داکار مبانی فکری خود را در سه مورد اصلی این‌گونه بیان کردند: «تغییر و تحول در ساختار فکری شاعر و ماهیت و چیستی شعر، کاربست زبان به گونه‌ جداگانه از زبان عادی سخن‌گفتن و ادبیات امروزه، تغییر در فرم و وزن شعر.» در این مانیفست تلاش برای خروج از هژمونی شعر کردستان عراق به‌خوبی به چشم می‌خورد. شعر پیشرو داکار، در ابتدا تعدادی از شاعران را به خود مشغول کرد، اما بعدها به فراموشی سپرده شد. محتوای مانیفست داکار، حجم زیادی از مکاتب و مفاهیم فکری اروپایی را در خود جا داد که در بعضی موارد به متنی فلسفی بیشتر شباهت داشت تا مانیفستی ادبی که یکی از شروط آن واضح و روشن نوشتن است. از سوی دیگر بخشی از این مفاهیم و مکاتب در تضاد کامل با یکدیگر بودند و کنار هم قراردادن آن‌ها حکایت از نوشتن و تنظیم عجله‌ای مانیفست دارد. ادامه در صفحه 9

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.