|

منتقدان چه می‌گویند؟ *

قادر باستانی

20 سال از انتشارات اولین جلد از مجموعه کارنامه و خاطرات هاشمی‌رفسنجانی می‌گذرد، اما تاکنون نقد مستدل، منسجم و علمی از این کتاب‌ها صورت نپذیرفته است. مطالب منتشرشده درباره این مجموعه، یا تعریف و توصیف و ذکر اغراق‌آمیز محاسن آن یا اینکه تخریب ناجوانمردانه شخصیت آیت‌الله و نقد سوگیرانه و غرض‌ورزانه آن با استفاده از مطالب منتشرشده در این کتاب‏ها بوده است. نقد خاطرات هاشمی با انتشار کتاب «عبور از بحران، خاطرات سال 60» آغاز شد. نخستین واکنش را ابوالحسن بنی‌صدر نشان داد که چند ماهه ابتدایی این سال را در کسوت ریاست‌جمهوری گذرانده بود. بحث آقای بنی‌صدر بیشتر بر اثبات وجود توطئه‌ای برای برکناری او از سمت ریاست‌جمهوری استوار بود تا تصدیق یا تکذیب گفته‌های آیت‌الله. عباس سلیمی‌نمین، مدیردفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران، دیگر منتقد جدی خاطرات هاشمی‌رفسنجانی است که رویکردی متفاوت به کتاب‌های خاطرات دارد. آقای سلیمی و مجموعه تحت مدیریت او، اغلب کتاب‌های منتشرشده را موشکافانه بررسی کرده و نقدهایی را مطرح و منتشر کرده‌اند. خواننده این نقدها احساس می‌کند منتقد بی‌طرف نیست و لابد با سناریویی ازپیش‌تعیین‌شده برای زیر سؤال‌بردن عملکرد و منش سیاسی آیت‌الله، مطالبی را مطرح می‌کند. متهم‌کردن نویسنده خاطرات به رفاه‌طلبی، خودشیفتگی، بی‌بصیرتی و انحراف از خط امام و رهبری و نظایر آن، با استفاده نادرست از عبارات به‌کاررفته در خاطرات، در این نقدها دیده می‌شود. این مطالب تخریبی در دوره هشت‌ساله دولت نهم و دهم به اوج خود رسید و در نمایشگاه کتاب تهران، غرفه خاصی برای عرضه آن تخصیص می‌یافت و آن را برخی رسانه‌های خاص، با وسعت بازتاب می‌دادند، اما به دلیل عدم استقبال جامعه علمی و گذشت زمان و مشخص‌شدن ناصوابی دیدگاه‌ها، از تب‌وتاب افتاد و اکنون بسیار کم‌رنگ شده است. آقای سلیمی معتقد است خاطرات آیت‏الله هاشمی، قبل از انقلاب و حتی تا سال ۶۱، بیشتر تبیین‌کننده رخدادها‌ست، اما از این سال به بعد، علاوه بر تشریح، برای تبیین عملکرد خودشان هم تلاش می‌کنند. به اعتقاد او، هاشمی قطعا قصد تحریف تاریخ را ندارد، بلکه قصد اثبات صحت نظرات خود را دارد و به همین دلیل در خاطرات خود به دنبال این است که بگوید این نظر در سال فلان مورد تأیید همگان بوده است؛ در حالی که فقط نظر خودشان بوده نه دیگران! همچنین برخی مطالب مطرح‌شده در خاطرات، مورد انتقاد تعدادی از فعالان عرصه سیاست بوده است. آیت‌الله در خاطره ۱۴ تیرماه 63 در کتاب «به سوی سرنوشت» نوشته بود: «... نماینده شوشتر هم آمد و پیشنهاد قطع شعار مرگ بر آمریکا و مرگ بر شوروی را می‌داد. گفتم به‌طور اصولی تصمیم گرفته‌ایم، امام هم موافقت کرده‌اند ولی منتظر فرصت هستیم». این فراز از خاطرات مورد انتقاد حسین شریعتمداری، مدیر مؤسسه کیهان، قرار گرفت. آقای شریعتمداری در سرمقاله روزنامه کیهان نوشت: «آقای هاشمی بارها و ازجمله در نامه‌ای که به امام راحل(ره) نوشته بودند، تأکید کرده‌اند مذاکره و رابطه با آمریکا از مهم‌ترین مسائلی است که حل‌وفصل آن فقط از جانب حضرت امام(ره) امکان‌پذیر است و باید در زمان حیات خود ایشان به‌صراحت درباره آن تصمیم گرفته شود. بنابراین باید پرسید چگونه است که حضرت امام درخصوص این موضوع به قول خود آقای هاشمی «بسیار مهم»، هیچ‌نظری که موافق ادعای اخیر جناب رفسنجانی باشد، ارائه نفرموده‌اند؟». انتقاد دیگر از خاطرات آیت‌الله، چندی پیش از سوی سیدمحمد موسوی‌خوئینی‌ها بیان شد. این انتقاد مربوط به خاطره‌ای است که در سال 91 در کتاب خاطرات سال 68 آمده، اما اظهارنظر درباره آن، بعد از رحلت ایشان مطرح شده است. در کتاب یادشده، نویسنده خاطرات گفته که «آقای موسوی‌خوئینی‌ها از رهبری رنجیده، به خاطر اینکه ایشان را رئیس قوه قضائیه نکرده است». آقای خوئینی‌ها در رد این خاطره اعلام کرد که بعد از رحلت حضرت امام و شروع رهبری آیت‌الله خامنه‌ای، هیچ چشمداشتی به منصب ریاست قوه‌ قضائیه نداشته که از نرسیدن به آن دلخور بوده باشد. او از همین‌رو، به‌تلویح، موثق‌بودن کل خاطرات هاشمی را مورد تردید قرار داد. دفتر نشر معارف انقلاب، ناشر آثار آیت‌الله به انتقاد آقای خوئینی‌ها چنین پاسخ داد: «برخی موارد مناقشه‌برانگیز تاریخی، به دلیل اینکه افراد دست‌اندرکار آن، عموما در قید حیات هستند، نیاز به تحقیقات میدانی تاریخ معاصر دارد تا حقیقت ماجرا مکشوف شود. بنابراین خاطرات روزنوشت، برداشت‏‌ها و دیدگاه‌های آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی است و ممکن است افراد دیگر، برداشت‌‏های متفاوتی داشته باشند، که تعاطی این روایت‌های متفاوت به ایجاد تصویر کامل‌تری از رخدادها کمک می‌کند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.