|

شکل‌های زندگی: درباره جولین بارنز و «درک یک پایان»

نشانه‌های فاشیسم

دو نوول از توماس مان دو نوول از توماس مان با نام‌هاي «نابغه خردسال» و «پیشخدمت و شعبده‌باز» تازه‌ترين ترجمه‌هاي محمود حدادي‌اند كه به‌تازگي در يك كتاب توسط نشر نيلوفر به‌چاپ رسيده است. توماس مان نه‌فقط يكي از مهم‌ترين نويسندگان قرن بيستم ادبيات آلماني‌زبان بلكه يكي از چهره‌هاي كلاسيك اين ادبيات به‌شمار مي‌رود و از سال‌ها پيش نيز در ايران شناخته مي‌شد و خود حدادي آثاري از او و از جمله اثر مشهورش، «مرگ در ونيز» را به فارسي برگردانده بود. توماس مان دو داستان «نابغه خردسال» و «پیشخدمت و شعبده‌باز» را به‌ترتيب در سال‌هاي 1903 و 1929 نوشت و ويژگي‌هاي اصلي جهان داستاني او در اين دو نوول هم ديده مي‌شود. «نابغه خردسال» اين‌چنين آغاز مي‌شود: «نابغه خردسال از در درمي‌آيد-سكوت تالار را فرا مي‌گيرد. سكوت تالار را فرامي‌گيرد. سپس جماعت بناي كف‌زدن مي‌گذارد، چون كه جايي در سمت چپ، آقايي صاحب گله، سالاري مادرزاد، اول كسي است كه دست‌ها را به هم مي‌كوبد. جماعت هنوز حتي تك‌آوايي هم نشنيده است، با اين حال كف مي‌زند، چون يك دستگاه عظيم تبليغاتي پيشاپيش زمينه را براي نابغه خردسال فراهم كرده است. پس همگي از همين حالا شيفته‌اند، چه بدانند، چه ندانند.» حدادي در پايان كتاب، شرحي بر هر دو داستان نوشته است تا اشارات نهفته در روايت داستان‌ها را آشكار كند. او در شرح داستان «نابغه خردسال»، به اين نكته اشاره كرده كه اين داستان نيز به سياق بسياري از آثار نخستين توماس مان بر تجربه شخصي او پايه دارد. دستمايه اين داستان توماس مان نيز ديدار اوست از يك كنسرت پيانيست يوناني، پيانيستي كه در كودكي‌اش نبوغي چشمگير داشت و نوازنده‌اي چيره‌دست بود. اين كنسرت در تابستان 1903 در مونيخ برگزار شد و داستان توماس مان نيز در زمستان همان سال آماده انتشار بود. حدادي درباره ويژگي‌ها و اهميت اين داستان نوشته: «نابغه خردسال با همه كوتاهي از شاخص‌ترين داستان‌هاي توماس مان، و شايد چكيده ديگر قصه‌هاي او در باب هنر و اجتماع است. باريك‌بيني در جان هنرمند عصر انحطاط، مضموني كه پيش‌تر پايه داستان‌هاي تريستان و تونيو كروگر او قرار گرفته بود، در اينجا از نو مطرح مي‌شود، و بعد از آن در مرگ در ونيز و سرانجام در دكتر فاستوس. همه آن پديده‌هاي ناهم‌سازي كه به برداشت توماس مان در سينه هنرمند در كشاكشند و مانند نفريني بر پيشاني او داغ استثنايي غم‌بار مي‌زنند، در اين اثر كوچك مطرح مي‌شوند: انزواي او و حسرتش بر يك زندگي معمولي؛ نيروهاي خفته و خطرناك ديونيزوسي او و رنج‌اش در آفرينش هنري؛ شناخت عميق‌اش از انسان‌ها، اكراهش از اين شناخت عجزآور، نيز از زيبايي اثري كه مي‌آفريند،‌خاصه محض آگاهي‌اش بر بيهودگي آن... با اين مضامين نابغه خردسال به سهم خود واصل آثار هنركاوانه توماس مان است، اما بيشترين تشابه ساختاري را با داستان پیشخدمت و شعبده‌باز دارد، زيرا در اين هر دو داستان هنرمند مستقيم با تماشاچيان رودررو قرار مي‌گيرد و با توده انساني به كنش و واكنشي متقابل درمي‌آيد.» همين تشابه بهترين دليل است براي آنكه اين دو داستان در كنار هم خوانده شوند. «پیشخدمت و شعبده‌باز» نيز اين‌طور آغاز مي‌شود: «سفر به تره دي ونره، نظر به جو رواني حاكم بر اين شهر، خاطره خوشي به‌جا نگذاشت. عصبيت، تندي و افراط از همان آغاز در هوا سنگيني مي‌كرد. آخر داستان هم‌ شوك اين چيپولاي وحشتناك آمد كه گفتي جوهر بدخواهانه اين روحيه همه‌گير در جان‌اش تجسمي شوم و تبلوري خطرناك يافته بود...» اين داستان همان‌طور كه پيش‌تر گفته شد، در سال 1930 منتشر شد و متاثر از وقايع آن دوران آلمان و اروپاست. يعني زماني كه موسوليني و هيتلر و به عبارتي فاشيسم ديگر نه خطري محتمل بلكه واقعيت سياسي آن دوران اروپا بودند. «پیشخدمت و شعبده‌باز» يا «ماريو و جادوگر»، زماني چاپ شد كه توماس مان در اوج شهرت بود و سالي پيش از آن نوبل ادبي را گرفته بود. در اين داستان توماس مان هم مي‌توان رد تجربه‌هاي خود او را يافت. تجربه پايه اين داستان در تابستان 1926 پديد آمد. در اين تابستان توماس مان به همراه خانواده‌اش به شهري ساحلي در شمال غربي ايتاليا سفر كرده بود. ايتاليايي كه تحت سيطره موسوليني بود و در همه‌جاي شهر نشانه‌هاي فاشيسم آشكار بود. حدادي در بخشي از شرح اين داستان نوشته: «مي‌توان با نگاهي صرفا محدود به شرايطي سياسي و اجتماعي آن روزگار آلمان، نوول پیشخدمت و شعبده‌باز را تمثيل‌وار نقد فاشيسم بر اساس الگوي ايتاليايي آن دانست.» پنجره‌اي رو به انتظار «دنيازاد» عنوان داستان بلندي است از مي تلمساني كه اين روزها با ترجمه عظيم طهماسبي توسط نشر نيلوفر به‌چاپ رسيده است. مي تلمساني نويسنده، مترجم، پژوهشگر سينما و ادبيات و استاد دانشگاه آتاوا كانادا است. او در سال 1965 در قاهره و در خانواده‌اي اهل سينما متولد شد و همين موضوع باعث شد كه او نيز به سينما علاقه‌مند شود. او اگرچه بعدها به مطالعه ادبيات روي آورد و خودش هم به عنوان نويسنده مطرح شد اما علاقه‌اش به سينما در او باقي ماند و رد اين علاقه را مي‌توان در همين داستان «دنيازاد» هم ديد. تلمساني در دانشگاه قاهره بر روي اولين كتاب پروست، «خوشي‌ها و روزها» كار كرد و بعد از اخذ كارشناسي ارشد به كانادا رفت و در دانشگاه مونترال در رشته ادبيات تطبيقي تحصيلاتش را ادامه داد. از تلمساني تاكنون چندين رمان و تعدادي داستان كوتاه و همچنين آثاري در حوزه سينما منتشر شده است. «دنيازاد» تاكنون به زبان‌هاي متعددي ترجمه شده و جوايزي نيز به دست آورده است. اين داستان اين‌طور شروع مي‌شود: «دنيازاد براي اولين‌ و آخرين‌بار به اتاق 401 آمد تا در كفن سفيد و كوچكش با من وداع كند؛ كفن چند پارچه سفيد تميز بود و سه نوار كه در قسمت سر، پاها و كمرش قرار داشت و ملافه بزرگي كه بر حجم پيكر لاغرش مي‌افزود. سرش را آزمندانه از زير پوشش پنبه بهداشتي بيرون آورد. از خانم پرستار خواستم لامپ اتاق را كه به‌رغم همه چيز همچنان تاريك بود، روشن كند. به صورت گردش كه به كبودي مي‌زد چشم دوختم. پلكش فروافتاده بود، بيني‌اش كوچك و دهانش چونان هرم بود و به‌شدت كبود. در هرحال او آنجا زنده بود، با آن صورت آرام و سري كه زندگي از آن دريغ ورزيد (سري كه حافظه به‌سرعت محوش مي‌كند؟). تنها چند روز پيش، از رحمم به سوي اين جهان به حركت درآمد؛ جهاني كه خودش را هنوز براي آمدنش تدارك نديده بودند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.