مقالههای ناصر وثوقی
مانی سپهری: «ناصر وثوقی، زبان فارسی و ادبیات معاصر» کتابی است گردآمده بهدست کامیار عابدی که در نشر بازتابنگار منتشر شده است. کتاب، چنانکه از عنوانش پیداست، درباره ناصر وثوقی، مترجم، حقوقدان و منتقد و مدیر مجله «اندیشه و هنر» است و شامل مجموعهای از مقالات اوست که اغلب در «اندیشه و هنر» به چاپ رسیده است. علاوه بر این کامیار عابدی در آغاز این کتاب، در چهار بخش به معرفی وثوقی و دیدگاههای او در زمینه زبان فارسی و ادبیات و همچنین به نگرش سیاسی و اجتماعی او پرداخته است. وثوقی چنانکه در آغاز این کتاب نیز اشاره شده است، جزو کسانی بود که به همراه خلیل ملکی و گروهی از چهرههای سرشناس دیگر از حزب توده انشعاب کردند و «نیروی سوم» را تشکیل دادند. وثوقی اما در «نیروی سوم» هم نماند و کار خود را بهصورت مستقل پیش گرفت و در سال 1333 نشریه «اندیشه و هنر» را منتشر کرد و انتشار آن را تا دهه 80 ادامه داد. یکی از ویژگیهای نوشتههای وثوقی توجه خاص او به رسمالخط و زبان است و پیشگرفتن زبان و رسمالخطی خاص در نوشتههایش و همچنین در نشریهای که انتشار میداد. کامیار عابدی در بخشی از مقدمهاش که با عنوان «سخن گردآورنده» در آغاز کتاب آمده است، درباره دیدگاه و مشی وثوقی درباره خط و زبان مینویسد: «وثوقی در حوزهی دستور خط (رسمالخط) فارسی در زمرهی اصلاحگران خط محسوب میشد. در نوشتههایش، تا حد امکان، از این آرای اصلاحگرانه بهره میبُرد... علاوهبراین، چه در ترجمهی آثار سیاسی و اجتماعی و اقتصادی و چه در برگرداندن آثار فرهنگی و ادبی، چارهیی جز واژهسازی نمییافت.» عابدی ضمن اشاره به گرایش وثوقی به «پارسی»نویسی تاکید میکند که وثوقی را نمیتوان «سَرِهنویس» دانست «چرا که از به کاربردن واژههای عربی یا عربیتبار اِبا نمیورزید.» به اعتقاد عابدی، وثوقی را میتوان قلمزنی «واژهورز» نامید و ازجمله کسانی که اعتقاد دارند «هرچه لفظ زیباتر یا دقیقتر باشد، راه به سوی جهانِ معنی رساتر یا باریکتر خواهد شد.» عابدی در بخشی دیگر از مقدمه کتاب در مقالهای با عنوان «وثوقی: زبان فارسی و ادبیات معاصر» مفصلتر به توجه وثوقی به زبان و دیدگاههای او درباره زبان پرداخته است و همچنین به نوشتههای تحلیلی او درباره ادبیات معاصر ایران. بخش چهارم مقدمه کتاب، مقالهای است با عنوان «از لیسبون تا تهران» که در آن مقایسهای شده است میان فرناندو پسوآ، نویسنده و شاعر پرتغالی، و ناصر وثوقی. مبنای این مقایسه، گرایش این هردو به اسم مستعار، نه صرفا به عنوان جایگزینی برای نامِ حقیقیِ خود که واجد هویت ساختن اسامی مستعار توسط آنهاست. چنانکه عابدی اشاره میکند هم پسوآ و هم وثوقی برای نامهای مستعارشان هویتهایی قائل بودند و از این اسمها شخصیت ساخته بودند، گویی صاحبان این نامهای مستعار وجودهایی مستقل از خالقانشان هستند با روحیات و ویژگیهایی خاص خود که ابداعکنندگان این نامها که برخی نوشتههاشان را بهنام آنها منتشر میکردند به آنها نسبت میدادند. بعد از «سخن گردآورنده»، بخش بعدی کتاب آغاز میشود که شامل نوشتههای وثوقی است. بخش نخست این نوشتهها شامل «نوشتههای وثوقی دربارهی زبان فارسی» و بخش دوم آن شامل «نوشتههای وثوقی دربارهی ادبیات معاصر» است. زبان و دگرگونی، زبان و زندگی، زبان شیوا و سخنان ماندگار، چارهاندیشی شتابزده در خط فارسی، پارسی در چامهی «بامدادی»، نقدی بر زبان رمان تنگسیر، زبان ستمدیدهی فارسی، حتا، مثلن، خاهر، پیرامون شیوهی نگارش فارسی و تحلیل و بررسییِ کتاب درستنویسیی خط فارسی مقالاتی است که در بخش نخست کتاب آمده است. بخش دوم کتاب شامل این مقالات است: نگرانیِ شاعر به پیرامونش (دربارهی احمد شاملو)، دربارهی آینهی آیدا، از اورازان تا خارگ، جلال آلاحمد - جهانبینی و پیامش، سفرنامه، یاد آن که نماند (سوگ آلاحمد)، شعر دیگر، پژواکها (بودن یا نبودن، اما مسئله این نیست!)، نیما یوشیج، پدرِ شعرِ نو یا یکی از پدران، یاد بیدار (تحلیلی از نوشتههای پرویز داریوش دربارهی صادق هدایت)، درگذشت پرویز داریوش، یادی از صادق هدایت (تکنویسندهیِ ایراندوست و اصولگرا) و نگاهی شتابزده بر شعر و داستانِ همروزگار. بخش سوم کتاب نیز شامل واژهها و همکردهایی است که ناصر وثوقی در مجله «اندیشه و هنر» از آنها استفاده میکرده است. در آخرین مقاله بخش دوم کتاب با عنوان «نگاهی شتابزده بر شعر و داستانِ همروزگار» که در سال 1383 نوشته شده و موضوع آن ادبیات معاصر ایران در دهههای اخیر است، با دید انتقادی وثوقی به شعر این سالها مواجه میشویم و طرح این موضوع که شعر از مفاهیم اجتماعی و تاریخی و بهطور کلی از اندیشه تهی شده است و به طرح مسائلی پیشپاافتاده رو آورده است. در بخشی از این مقاله میخوانیم: «با چشمپوشی از مباحث و مفاهیم عرفانی عشقی، آزمودنِ واژگان و سخنپردازی، که ویژستهی شعر کلاسیک و از آنِ گذشته است، شعر نو، بنا بر آنچه در جهان معاصر میگذرد، باید یک پارچه به زندگی بشر و امور و مسائل اجتماعی بپردازد، اما چنان که میبینیم شعر امروز ما یکپارچه و به گونهیی مطلق و یکدست از این مباحث و مسائل تهی است. شعر معاصر ما، پس از شاعران برجستهیی مانند تندر کیا، نیما یوشیج، احمد شاملو، فروغ فرخزاد و اخوان ثالث، یکباره راه ابتذال و تهیگی از هرگونه پنداره یا اندیشهیِ اجتماعی - انسانی را پیش گرفته است.» وثوقی در این مقاله ضمن اشارهای به عاملِ آنچه معضل شعر میداند، مینویسد: «شعر سفید یا آزاد امروز جهان از تنگناهای سجع و قافیه گذشته است و برخلاف مرزیافتگیِ شعر کلاسیک در مفاهیم و موضوعات، از قیدوبند رسته و آزاد است تا در هر زمینهی سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و انسانی که خواست و در برنامهی آن بوده به کار بپردازد، اما شعر نویِ ما، چنانکه همه شاهد روزانهی آنیم، گویی دچار گونهیی بیماری دماغی شده است که جز به مسائل پیشپاافتادهی مبتذل نمیپردازد: رویداد آن روزِ پگاهِ سراینده با رهگذر خیابان، بر سر یک نشانی! فیالمثل. شعر امروز ما سخت دچار تهیگی و نداشتن اندیشه و جهانبینیِ آزاد انسانی است. مسئلهیی که در این زمینه سخت موثر افتاده البته، عنصر اقتصاد هم هست، عاملی که تمام توان و تمام نیروهای فرد را میگیرد و برای کارها و اندیشههای دیگر چیزی نمیگذارد؛ تا چه رسد به رسالت اجتماعیِ شاعر و نویسنده و داستاننویس و وظایف تاریخیِ آنان...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.