سال نو مسیحی و نظریه آشوب
عبدالرحمن نجلرحیم- عصبشناس و عصبپژوه
آغازین روزهای سال نو مسیحی را میگذرانیم. سال نویی که از نظر تاریخی پیش از مسیحیت آغاز میشود. این ژولیوس سزار در رم است که اول ژانویه را آغاز تقویم سال میلادی اعلام میکند. ژانویه نامش را از ژانوس میگیرد، خدای دروازهها که دو چهره دارد و یکی از آنها به سوی عقب و گذشته و دیگری به سوی جلو و آینده نگاه میکند. در چنین ایامی بد نیست نگاهی به گذشته، به جهان آشوبزده از دیدگاه مغزپژوهی بیندازیم. ضمن تبریک سال نو به شهروندان ارمنی، از یک دانشمند ایرانی ارمنی یاد میکنم که در ضمن فعالیت در زمینه مغزپژوهی او را شناختم. به سراغ فهرست سخنرانیهای جلسات مغزپژوهی در دیماه 20 سال گذشته میروم و به نام دکتر «کارو لوکس»، دانشمند و پدر علم روباتیک ایران برمیخورم که در سال ۱۳۷۸ (دو سال قبل از فوت نابههنگامش در ۶۱سالگی) برای ما درباره شبکههای عصبی مصنوعی هیجان و عاطفه، صحبت کرده بود. «کارو لوکس»، استاد ممتاز و محقق برجسته ارمنیتبار ایرانی، با نام اصلی «کارو لوکاس قوکاسیان» در اصفهان به دنیا آمده بود. یکی از مشخصات برجسته این اندیشمند خلاق ایرانی، متانت، مهربانی، فروتنی، صبوری و بردباری او در برخورد با دانشجویان و همکاران بود. او را میتوان یکی از پیشگامان ترویج و ترغیب پژوهشهای بینارشتهای دانست. علاوهبرآن، «کارو لوکس» یک متفکر خلاق در امر آموزش بود. او با روشهای نخبهپروری و تأسیس مدارس تیزهوشان و فرزانگان، مخالف بود و همچنین به تأکید نظام آموزشی روی دستاوردهای المپیادی، به جای توجه به آموزشهای نوین درراستای رشد خلاقیت، انتقادهایی جدی داشت.
او دو بار دیگر در جلسات ما سخنرانی کرده بود؛ یکبار دو سال بعد از برقراری نخستین جلسات مغزپژوهی ما (۱۳۷۶) که درباره منطق شولایی یا منطق فازی صحبت کرد؛ منطقی که اولینبار دانشمند ایرانیتبار معاصر، پروفسور «لطفیزاده»، در مقابل منطق ارسطویی مطرح کرد و باعث تحولات وسیعی در ساخت ماشینهای جدید با کاربردهای گستردهتر شد. منطق فازی (شولایی)، چنان جذابیت علمی و فلسفی عمیقی دارد که «شاملو»، شاعر معاصر ما، را وامیدارد که در هنگام اقامت خود در آمریکا به دیدار این دانشمند معاصر، یعنی «لطفیزاده» بشتابد. جذابیت این نظریه در برجستهکردن نقش امکان در مقابل احتمال و اینکه میان سیاهی و سفیدی، صفر و یک، روشنایی و تاریکی، درجاتی هست و این درجات، میزان تعلق به هر کدام از دو حالت را تعیین میکند. برایناساس، جهان بهصورت پیوسته -نه منقطع- دیده میشود. این نظر میتواند در دیدگاه اجتماعی فرهنگی ما نیز کاربرد داشته باشد و هر چیز را در شکل مطلق شر و نیکی، سیاهی و روشنایی، بامابودن یا برمابودن نبینیم. فراموش نکنیم که «کارو لوکس» که منطق شولایی- نظریه «لطفیزاده»- را اولینبار در نشستهای ادواری ما مطرح میکرد، در مکتبی واحد با «لطفیزاده» و در دانشگاه برکلی درس خوانده بودند. «کارو لوکس» در سخنرانی پیشین خود، زمانی که هنوز حدود یکسال از عمر سمینارهای ادواری مغزپژوهی ما نمیگذشت (۱۳۷۵)، راجعبه نظریه آشوب در نظامهای فیزیکی و طبیعی سخنرانی کرد. ما عادت داریم اینطور تصور کنیم که نظم بر جهان طبیعی که در آن زیست میکنیم، غالب است و این نظم خطی، علت و معلولی و قابل پیشبینی است. اما پژوهشها نشان میدهد که جهان فیزیکی و نظامهای درون آن در طبیعت دائما در مرز آشوب قرار دارند؛ یعنی در طول زمان، میتوانند بهطور غیرخطی رفتاری غیرقابلپیشبینی و غیرحتمی و غیرقابل اندازهگیری از خود نشان دهند. بنابراین آشوب و بینظمی و غیرقابلپیشبینی بودن، بخشی از رفتار طبیعی در جهان فیزیکی است. نظامهای پیچیده طبیعی شاید برای خوگیری و تطابق با تغییرات محیطی و تأمین بقای خود نیاز دارند تا در مرز بین نظم و آشوب بمانند. این شرایط است که برای نظامهای پویا، امکان عبور و رهایی از زندان دترمینیسم غیرقابل دگرگونی و تغییر را ممکن میکند و از جبر حتمیت میکاهد و امکان رهایی از وضع موجود را غیرممکن نمیکند. بسیاری از مغزپژوهان نیز که به پویایی سلسله اعصاب انسان تأکید میکنند، فعالیت مغز را برای ایجاد خلاقیت و گذر از مرز ناممکنها و رسیدن به آرزوها و خواستههای برآوردهنشده، در تابعیت از مکانیسمهای غیرخطی و زیستن در مرز بین نظم و آشوب و حرکت بین این دو حیطه و زائیدهشدن نظم از درون آشوب و آشوب از میان نظم، ممکن میدانند. جا دارد یاد «کارو لوکس» را در آستانه سال جدید میلادی گرامی داریم؛ دانشمندی که برای فهم ما از مغز و از جهان فیزیکی پیرامون ما تلاش پرباری داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.