ترس یا آگاهی
پروانه پیشنمازی-پژوهشگر حوزه ارتباطات بحران
زلزله 29 آذرماه ملارد کرج، تجربه اجباری آزمون شهر تهران در مواجهه با زلزله بود. این زلزله مشخص کرد که وضعیت مدیریت بحران شهر تهران چگونه است. میزان آگاهی و آمادگی شهروندان تهرانی در مواجهه با زلزله چقدر است؟ رفتارهای مردم و مسئولان در برخورد با این پدیده طبیعی چگونه است؟ امکانات و ابزار و تواناییها برای کنترل و مدیریت یک زلزله جدیتر در تهران چقدر است؟ رسانهها و اطلاعرسانی حین بحران و اندکی پس از آن چگونه بود؟ حرفها و حدیثهای زیادی در باب مسائل مختلف سازهای، ساختوسازهای غیراصولی و ناایمن، رفتارها، واکنشها، آگاهی، آمادگی، مدیریت، شایعات و... زده شد؛ اما یک عقیده که تعداد پیروانش نیز کم نبود، جای تأمل و تفکر بیشتری نسبت به سایر عقاید رایج این روزها داشت. عقیدهای مبنی بر آنکه «نباید با هشدار جدیبودن خطر وقوع زلزله در تهران و تکرار پیامهای آمادگی در برابر آن، جامعه را ملتهب و نگران كرد! این هشدارها میتوانند اثرات مخرب روانی بر افراد جامعه داشته و اذهان را مشوش كند». چنین نگرشی برای مواجهه با زلزله نهتنها منفعلانه، بلکه انکار واقعیت در روز روشن است. واقعیتهایی مثل لرزهخیزی کشور و بالاخص تهران، فعالبودن گسلهایی مانند شمال تهران، مشا، ری و...، شواهد تاریخی دورههای بازگشت زلزله در مناطق لرزهخیز، احتمال ایجاد گسیختگی در گسلهای مجاور گسل فعالشده و وقوع دومینوی زلزلهها، وجود انبوهی از سازههای آسیبپذیر در برابر زلزله، خطرات ثانویه ناشی از وقوع زلزله، نامساعدبودن بافت شهری تهران برای امدادرسانی، ناکافیبودن نیروها، تجهیزات و امکانات امدادرسانی و هزاران واقعیت و مستند علمی دیگر چه بخواهیم و چه نخواهیم وجود دارند و توجه یا عدم توجه ما به این مقولات در بازدارندگی آنها هیچ نقشی ندارد. واقعیت این است که طبیعت کار خود را خواهد کرد، چه ما آن را جدی بگیریم و چه نگیریم. تنها تفاوت این دو رویکرد در مواجهه با بحران زلزله در این است که توجه ما به آن میتواند دامنه بحران را کاهش دهد؛ بهاینترتیب که آگاهی مردم را نسبت به زلزله و مسائل پیرامونش افزایش دهد، مسئولان را نسبت به مدیریت آن حساستر و عزمشان را جزمتر کند. بدیهی است که عکس این رویکرد، یعنی عدم توجه ما به پدیده زلزله و واقعیتهای پیرامونش، دامنه بحران را گستردهتر کرده و افزایش میدهد و از سویی این رویکرد مصداق بارز «سر را مثل کبک زیر برفکردن است» که نتیجهای جز تأسف، خسارات، تلفات و فاجعه نخواهد داشت. کسانی که به استناد عدم ایجاد تشویش و دلهره در جامعه، قصد کوچکنمایی و تساهل و تغافل از واقعیت لرزهخیزی تهران و وقوع گریزناپذیر زود یا دیرهنگام زلزله در این شهر را دارند، به احتمال زیاد دچار ترس، اضطراب، دلهره، بیمسئولیتی و نیز جمود فکری هستند. چراکه تلاش برای آگاهسازی شهروندان از وضعیت لرزهخیزی تهران و مختصات فعلی شهر از طریق تکرار پیامهای اطلاعرسان در رسانههای گوناگون، هشدار در راستای ایجاد آمادگی برای مواجهه صحیح با زلزله، حساسسازی مدیران و مسئولان برای مدیریت جامع و بهینه بحران و اقدامات کنترلی دیگر، اگرچه در مراحل اولیه میتواند قدری نگرانکننده و دلهرهآور باشد، اما در مدل محاسبه هزینه-فایده، فوایدش در درازمدت بر هزینههایش خواهد چربید. از سویی دیگر ایجاد قدری ترس و تشویش در مراحل ابتدایی اجرای طرح افزایش ضریب ایمنی در برابر زلزله، میتواند بهعنوان نیروی محرک عمل کرده و ضمن برجستهسازی موضوع زلزله، تفکر و اندیشه در راستای راهکارهای کاهش آسیبپذیری و افزایش ایمنی در برابر این پدیده را تقویت کرده و نهایتا منجر به ایجاد رفتارهای ایمن در مواجهه با زلزله شود. فرایند اقناعسازی مخاطبان با هدف آنکه رفتارهایی از راه تغییر نگرش تغییر یافته یا جایگزین رفتارهای قبلی شوند، ادبیات وسیعی از حوزه آموزش را به خود اختصاص داده و روشهای متعددی برای تحقق آن پیشنهاد شده است. در این بین استفاده از مکانیسم ترس در افراد یکی از شیوههای علمیای است که از نیمه دوم قرن بیستم (1950 به بعد) در بسیاری از کشورهای جهان مورد استفاده و اقبال قرار گرفته است. بهعنوان مثال یک نمونه استفاده از ترس برای اقناع در فیلم برنده جایزه اسکار به نام «Scared Straight» در سال 1969 تشریح شده است. فیلم بیانگر برنامهای است که در زندان ایالتی نیوجرسی شکل گرفت و هدفش ترساندن جوانان از رفتار جنایی از طریق مواجهه آنها با زندگی بیرحمانه و طاقتفرسای زندان بود. این روش شامل حضور زندانیهایی با محکومیت طولانی بود که با نقل داستانهایی از آنچه در زندان اتفاق افتاده بود مثل اخاذی، تجاوز جنسی و قتل، جوانان را میترساندند. طبق بررسیهای صورتگرفته این فیلم به میزان 90 درصد موفقیت کسب کرد. بهطوریکه از میان 17 جوان خلافکار در فیلم، 16 نفر آنها سه ماه بعد از مشارکت در برنامه، بدون مشکل بودند. نمونههای دیگر بهکارگیری عامل ترس که برای ایجاد تغییر رفتار به کار رفت و موفقیتآمیز نیز بود، فیلمهایی بود که به منظور ترویج رانندگی صحیح و ایمن به جوانان نشان داده شد که گاهی صحنههای تصادفات وحشتناک و آنچه را این تصادفات بر سر مردم میآورد نشان میداد و بلافاصله پس از این صحنهها یک راهکار در قالب تبلیغ یک شرکت بیمه که میتواند از بروز چنین اتفاقاتی جلوگیری کند، ارائه میشود. چنانچه ملاحظه شد اثربخشی این نمونهها در سطح دنیا به اثبات رسیده و میتوان از این نظریه به شرط رعایت ملزومات آن، برای کاهش خطرپذیری و نیز افزایش ضریب ایمنی در برابر زلزله بهره برد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.