رمانتیسم رایج -2
نیره توکلی- جامعهشناس
* بخش اول این مطلب دیروز منتشر شد.
*** بنا به گزارش سازمان بهزیستی ایران در سال ۱۳۸۴، تا شش ماه، هشت هزار مورد خشونت خانگی با زنان گزارش شده است؛ یعنی به طور متوسط روزانه حدود ۴۴ مورد خشونت به اطلاع مسئولان میرسد؛ درحالیکه بسیاری از موارد دیگر ممکن است هیچوقت به نهادهای رسمی گزارش نشود. همانگونه که گفته شد، بیش از ۶۰ درصد زنان ایرانی، دستکم یک بار در زندگی خود قربانی خشونت خانگی بودهاند. خشونت جسمانی، شایعترین نوع خشونت خانگی به شمار میرود؛ درحالیکه به گفته دکتر هادی معتمدی، مدیرکل دفتر آسیبهای اجتماعی وقت سازمان بهزیستی، موارد خشونت روانی بیشتر بوده است. دکتر معتمدی با استناد به یافتههای آماری گفته است که آزار روانی ۵۲ درصد و خشونت فیزیکی ۳۷ درصد خشونت با زنان را در بر میگیرد کافی است به صفحه حوادث روزنامهها نگاهی بیندازیم تا در هر صفحه، دستکم یک یا دو مورد از گزارش قتلهای خانوادگی را بخوانیم که حاکی از قتل زنی جوان به دست همسر معتاد یا بیمار روانی خود است. براساس پژوهش میترا خاقانیفرد که بین زنان مراجعهکننده به مجتمع قضائی خانواده در سال ۱۳۸۲ انجام شده 81.4 درصد زنان بیشترین خشونت اقتصادی را هنگامی تجربه کردهاند که همسرانشان با سوءاستفاده از تمام منابع خانواده سعی داشتهاند آنان را کنترل یا به رفتار مطابق میل خود وادار کنند؛ اما در دنیای رمانتیک خانم آیتاللهی، هیچکدام از این آمارها جایی ندارند و تمام مشکلات را میشود با سپردن زنان و دختران خانواده به امان آن مردان فرضی و خیالی قدرتمند و باانصاف و جوانمرد حلوفصل کرد. کافی است تمام نهادهای رفاهی و حقوقی و قانونی و اجتماعی کنار بکشند و «حمایت از زنان را به مردان خانواده بسپاریم. پدر، همسر، برادر، پدربزرگ، پدر همسر و محارم...». اما از سر اتفاق باید گفت که تجربهای که ایشان از آن یاد میکنند، کاملا ناموفق بوده است؛ زیرا نقش نهادهای اجتماعی و نظارتی و قانونی و آسیبهای اجتماعی و مالی و نداشتن شغل و بحرانهای مالی خانواده را به کلی نادیده میگیرد و تمام مسئولیت را به دوش آن مردان خیالی میاندازد؛ به دوش مردانی که ممکن است خود قربانیان بحرانها و آسیبهای اجتماعی، اعم از فقر و بیکاری و خشونت و آزار جسمی و جنسی و روحی در خانوادههای بدسرپرست یا بیسرپرست باشند؛ بنابراین زنان و مردان را در برابر هم قرار میدهد؛ یعنی یگانه مسئولیت حیات و ممات زنان و دختران خانواده را در عالم نظر، متوجه مردان خانواده میداند، بیتوجه به سطح امکانات یا سطح فرهنگی مردان خانواده. این سادهکردن آسیبهای اجتماعی و یافتن راهحلهای خیالی برای آنها ممکن است خیال کسانی را که مواضعی را به ناحق اشغال کردهاند، راحت کند؛ اما آسیبهای اجتماعی به جای خود باقی خواهند بود. سرانجام اینکه در چنین دنیای رمانتیک و واقعیتگریزی، یگانه تقابل مفروض تقابل میان زن و شوهر است. حال آنکه دختران و زنان دیگر خانواده نیز وجود دارند و بهکلی نادیده گرفته میشوند. مادران و خواهرانی که از خانواده والدین بر جای ماندهاند و از ارث و دیگر حقوق اجتماعی یا بهکلی محروم بودهاند یا سهم آنها بسیار کمتر از فرزندان ذکور بوده؛ اما وظیفه آنها نگهداری از کودکان یا کهنسالان بوده و اکنون به حال خویش رها شدهاند. پدیده والدین سرراهی، بهویژه مادران سرراهی که بنا بوده فرزند ارشد ذکوری از آنها حمایت کند؛ اما سرنوشت کودکان سرراهی را پیدا کردهاند، گواه دیگری است بر ناموفقبودن تجربه ادعایی موفقی که از آن یاد شده است. سخن آخر اینکه ابراز نگرانی خانم آیتاللهی درباره اینکه تصویب لایحه منع خشونت با زنان به خشونت با مردان میانجامد، به این معناست که در این دنیای رمانتیک خیالی، وجود خشونت ضروری است، فقط باید مکانیسمهای قانونی تضمین کند که مردان آماج خشونت نباشند و در بر همان پاشنهای بچرخد که تابهحال چرخیده؛ یعنی تصور جامعه مدنی استوار بر مکانیسمهای قانونی در دنیای رمانتیک ایشان جایی ندارد؛ بلکه زور یک طرف معادله باید بر طرف دیگر بچربد تا طرف دیگر پررو نشود، ادعای حق و حقوق نکند، انواع خشونتها را نادیده بگیرد و خلاصه تعادل برقرار باشد. حال آنکه در جامعه مدنی بناست همه را به قانون بسپاریم، نه به دست لطف یا امکانات خیالی یک طرف. شاید دراینصورت برخلاف آنچه خانم آیتاللهی یا امثال ایشان میپندارند، بتوان مشکل فرار از ازدواج یا فرزندآوری را حل کرد؛ زیرا وحشتکنندگان اصلی از ازدواج زنان و دختران جواناند که قوانین عقد و ازدواج و مادری را چنان یکسویه و محرومکننده از حقوق میبینند که امروز به این نحو نگرانکننده شاهد گسترش ازدواجهای فاقد تعهد و تکفرزندی یا بیفرزندی و بالارفتن میزان طلاق و طلاقهای یکساعتهایم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.