|

«چراغ» است مر تیره شب را بسیچ

عرفان خسروی . دیرینه‌شناس و مروج علم

جایزه ترویج علم «چراغ» یک‌ساله شد: فکر بکر «سیاوش صفاریان‌پور» و «پژمان نوروزی»؛ دو سودازده کمابیش خندان‌لب بازار علم و نخستین جایزه خصوصی که به مروجان علم اعطا می‌شود. باید اذعان کرد که جایزه چراغ تنها هدیه‌ای برای تقدیر از چند برگزیده فضای ترویج علم نیست. چراغ علاوه بر اینکه هست، رویدادی فرهنگی است که امیدواریم بیش از سالی یک بار واقع شود. چراغ همایشی است از جمع نه چندان گسترده مروجان علم که در این وانفسای روزگار، چنان درگیر کشاکش زندگی شده‌اند که اگر بهانه‌ای کاری در میان نباشد، عمرا چنین دور هم جمع نمی‌شوند. بانیان چراغ خیر عظیمی به اصحاب علم در رسانه‌ها رسانده‌ و از برگزاری این مراسم عمدی چنین در کار داشته‌اند که از رویداد چراغ، انجمنی از این جمع پراکنده فراهم آورند. دست مریزاد و بیش باد! نماد این جایزه سنگ‌واره آمونیت است. آمونیت‌ها سنگ‌واره‌های جانورانی منقرض‌شده‌اند که گرچه صدف‌هایی شبیه حلزون داشتند، ولی حلزون نبودند. نرم‌تنان سرپای امروزی از قبیل هشت‌پا، مرکب‌ماهی و ناتیلوس نزدیک‌ترین خویشاوندان زنده آمونیت‌ها هستند. اتفاقا ظاهر آمونیت‌ها وقتی که زنده بودند شبیه ناتیلوس‌های امروزی بوده؛ یعنی درست مثل ناتیلوس صدفی مارپیچی داشتند و از دریچه آن، سری با دو چشم و تعدادی پای ماهیچه‌ای هشت‌پامانند خارج می‌شد. با وجود این شباهت ظاهری نباید ناتیلوس‌ها (و بقیه نرم‌تنان سرپای امروزی) را ادامه نسل آمونیت‌ها شمرد. این جانوران گرچه با هم خویشاوند بودند، اما دودمان آنها از حدود ۴۸۰‌ میلیون سال پیش از یکدیگر جدا شده است. قدیمی‌ترین سنگ‌واره‌های مربوط به دودمان آمونیت‌ها حدود ۴۷۹‌ میلیون سال قدمت دارند و آخرین نمونه‌های این دودمان ۶۶‌ میلیون سال پیش، معلول همان فاجعه‌ای که دایناسورهای غول‌آسا را منقرض کرد، از عرصه دریاها ناپدید شدند. نام آمونیت برگرفته از واژه‌ای است که نخستین‌بار «پلینی» بزرگ (در گذشته به سال ۷۹ میلادی) درباره سنگ‌واره‌های این جانوران به کار برد: «آمونیس کورنوا» (ammonis cornua) که یعنی «شاخ‌های آمون». آمون رب‌النوع مصریان باستان بود که شاخ‌هایی قوچ‌مانند داشت. پیش‌تر و بیشتر درباره آمونیت‌ها و اهمیت نماد این جایزه (که سنگ‌واره آمونیت است) نوشته‌ام*. خلاصه و دوباره عرض می‌کنم که به‌عنوان دیرینه‌شناسی که با سنگ‌واره‌ها سروکار دارد و مجنون این تندیس‌های جادُوانه است، انتخاب تندیس آمونیت به‌عنوان نماد جایزه چراغ را بسیار مغتنم و فرخنده می‌شمرم. سنگ‌واره‌ها سنگی‌اند؛ از جنس زمین، قدیمی‌تر از بشر و پاینده‌تر از مصنوعات ما. زیبایی و تمایز سنگ‌واره‌ها نیز همچون پر مرغان و برگ گل‌ها مصنوع بشر نیست. گرچه سنگ‌واره‌ها همچون صورت‌هایی منزه از دل صخره‌های هیولایی بیرون می‌آیند، اما هیچ پیکرتراشی این تندیس‌های طبیعی را قالب نزده. همین به خاطرمان می‌آورد که سنگ‌واره‌ها خلاف ایده‌های افلاطونی ولی همچون هرچیز طبیعی دیگر، ذات‌ِ مثالی ندارند؛ هرکدام منحصربه‌فرد است و هرگز دوتایشان کاملا شبیه هم نیست. سنگ‌واره‌ها از عصر شکوفایی رمانتی‌سیزم، یکی از نمادهای محبوب علوم طبیعی نزد رمانتیک‌های طبیعت‌گرا بودند**. سنگ‌واره‌ها نماد قدمت و سابقه و برشی از سیر تکامل و تغییر‌ند. اما از همه مهم‌تر اینکه سنگ‌واره‌ها نماد علوم طبیعی و بی‌کاربرد‌ند؛ علوم محض منهای فناوری و بی‌دخل و تصرف در طبیعت. بابت این حسن انتخاب دوباره به بانیان جایزه چراغ دست‌مریزاد می‌گویم. آمونیت‌هایی که سال گذشته به برگزیدگان چراغ پیشکش شد، از دو جنس «کلیونی‌سراس» (Cleoniceras) و «سمینووایتِس» (Semenovites) بودند؛ هر دو متعلق به عصر آلبین (Albian) در دوره کرتاسه پیشین و سن تقریبی ۱۱۰‌میلیون سال. «کلیونی‌سراس» سنگ‌واره مشهوری است که فراوان در ماداگاسکار پیدا می‌شود و معمولا با فام اپالی و نیمه‌شفاف به دست می‌آید و نمونه‌های کوچک آن را از میانه به دو نیم صیقلی می‌برند و از آن زیورآلاتی مثل گرد‌بند می‌سازند. البته نمونه‌ای از «کلیونی‌سراس» که دو نیمه آن به‌عنوان جایزه چراغ پیشکش دکتر «مجید میرزاوزیری» و گروه ترویج علم ساروس شد، بزرگ‌تر و زیباتر و نادرتر از سنگ‌واره‌های زینتی کوچک بود. تندیس «سمینووایتس» دکتر «باقری» نیز گرچه قدمت و سن‌وسالی شبیه «کلیونی‌سراس» دارد، اما سوغات قزاقستان است. برخلاف نمونه‌های سال گذشته، هر سه نمونه امسال از یک نوع بودند و به جنس پریس‌فینکتس (Perisphinctes) تعلق دارند که در اعصار کالووین (Callovian) تا تیثونین (Tithonian) از دوره ژوراسیک میانی تا پسین، یعنی ۱۶۶ تا ۱۴۵‌میلیون سال پیش می‌زیست. در شب اهدای دومین جایزه چراغ که دوباره بحث قدمت این آمونیت‌ها پیش آمد، دکتر «باقری» با طنز اصیل گیلکی‌شان اشاره کردند که «حالا باید یک سال به قدمت آن آمونیت‌های پارساله بیفزاییم!». استقلال جایزه گذشته از خصوصیت جذاب وابستگی به سنگ‌واره آمونیت که جایزه چراغ را محبوب می‌کند، ویژگی مهم‌تری نیز سبب توفیر این جایزه بر تمام جایزه‌های علمی دولتی و تفاوت آن با تمام جایزه‌های خصوصی حوزه‌های دیگر شده است: این جایزه تنها جایزه علمی خصوصی در کشور ماست و این بسیار مهم است، زیرا معمولا نه نهادهای خصوصی با «علم» سروکاری دارند، نه نهادهای دولتی متولی «علم»، رویکرد دقیقی نسبت به این مقوله دارند. چراغ از این نظر متمایز است. مگر علم چه دارد؟ اگر تصور کنیم علم یعنی همان دانش یا مثلا معنایی عام و وسیع برایش بتراشیم، دایره مدعیان علم چنان فراخ می‌شود که حدّ یقف نخواهد داشت. هر بُلفضولی که بهره‌ای از دانش برده باشد، خود را متصف این صفت خواهد شمرد و هر آگهاننده‌ای که خبری می‌برد، مروج علم خواهد شد. البته که چنین نیست. علم نه مرادف دانش است، نه مترادف فناوری. علم شیوه‌ای است برای نگریستن به جهان و کشف رازهای آن. می‌گویند شیوه‌های فراوانی برای شناخت جهان هست، اما شاید علم تنها شیوه‌ای باشد که توانسته‌ایم به پشتی آن، یک‌دو قدم کورمال و عصازن پیش برویم و در چاه نیفتیم. خاصیت علم چنین است که می‌توان به آن پشتی داد، زیرا همچون عصایی است که انگشت بر زمین دارد، قدمی پیش‌تر می‌پوید و مدام همان مسیری را اصلاح می‌کند که خود لحظه‌ای پیش‌تر رهنمون شده. سرشت علم پرسشگری است و از این‌روست که همواره مصلح خود است. آن شیوه‌های دیگر که به جز علم، برای شناخت هستی آمده‌اند، هیچ‌کدام چنین خاصیتی ندارند؛ نه تصحیح‌گر خودند، نه بازبین مسیری که به پویش آنها در پیش داریم. از پیروی آنها بارها از پای افتاده‌ایم. حتی فناوری نیز، که به‌خطا هم‌عنان ناگسیختنی علم شمرده می‌شود، فراوان به چاه‌مان انداخته. وهْمِ «توانستن» که بشر را بیچاره و زمین را ملوّث کرده، از سکرات همین فناوری است. سَموم فناوری نفرین علم است که به کناری نهاده‌ایم. علم از میان همه آن شیوه‌ها، گرچه تنها معرفتی است که انگشت بر زمین سخت می‌گذارد، اما از همین‌رو نخواستنی‌ترین آنهاست. بر سر نخواستن علم مردم دوست دارند حقایقی را ندانند، یا فراموش کنند. وقتی خطری در پیش است یا حذری باید کرد، خوش‌نشینان مصطبه تخدیر دوست‌تر دارند مَستِ مُکیفاتِ بی‌خبری باشند. این صفت در سرشت ماست که در وقت خطر، خود را به خواب بزنیم، رؤیا ببینیم و کابوس‌هایمان را بی‌تعبیر شمریم؛ نیز این خصلت که هنگام حذر، شانه از بار پاسخ‌گویی کنار کشیم و دیگران را مقصر کنیم. حواشی همین زمین‌لرزه‌های اخیر نمونه خوبی است از حقیقتی که ترجیح می‌دهیم فراموش کنیم: رجحان قصه به حقیقت؛ رجحان دروغ به راستی؛ رجحان هیجان به اندیشه. هرطور که حساب کنیم، همهمه پرشور شبه‌علم رساتر از زمزمه متین علم است. نمونه‌های دیگرش همه‌جا دیدنی است. به هر صحرا که نجوای پرسشی برخاست، هذیان وهم به گوش می‌رسد و ژاژ فراوان می‌روید که شترها به خاییدنش مشتاق‌اند. شبه‌علم در دهان شیرین می‌چرخد و در گوش خوش می‌آید؛ خلاف‌ِ علم که تلخ، چون صبر است و درشت، چون بوق آژیر. در دشواری ترویج علم ترویج علم کمی با ترویج‌های دیگر فرق دارد. مروجان دیگر مزدشان را خواهند گرفت، اما دست مروج علم، دست تنبیه است. ابلهان این دست را می‌گزند، زیرا مروج علم مجیزگو نیست. وصاف صرف دستاوردهای پوشالی هم نیست. مروج علم نه هرکسی است که از دانش صحبت کند، بلکه همچون سرشت علم، پرسشگر و جدلی است؛ اما وقتی پای چارچوب دولتی به میان می‌آید، چه‌بسا این ارزش‌ها تغییر کنند. دست‌کم علم محض جای خود را به دانش‌های دیگر می‌دهد و سلیقه اداری جای اجماع تخصصی را می‌گیرد. این‌طوری است که جایزه چراغ مهم می‌شود، چون بنای آن بر حفظ همان حدود و ثغور علوم محض و بی‌کاربرد گذاشته شده و از همه مهم‌تر مبتنی بر اجماع حرفه‌ای جامعه ترویج علم است. کسانی که خود دستی بر آتش ترویج علم دارند، بهتر می‌توانند از میان خود شایستگان را برگزینند. پیش از چراغ جای چیزی میان ما خالی بود؛ حالا مبارک است! پی‌نوشت‌ها: * شاخ‌های رازآلود آمون، درباره ارزش‌های نمادین جایزه چراغ و تندیس آمونیت، «دانستنیها»، ۱۷۱، ۲۵ دی ۱۳۹۵، ص ۲۰؛ t. me/paleogram/671 ** درس‌هایی از نیچر، پایی بر بستر استوار طبیعت، «شرق»، ۳۰۲۰، یکشنبه ۵ آذر ۱۳۹۶، ص ۱۲؛ t. me/paleogram/632

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.