نظام بينالملل تغيير ميکند
عاطف الغمري
معمولا جهان بعد از پسلرزههاي يکسري حوادث دراماتيک وارد مرحلهاي ميشود که در آن اولويتها صورتبندي تازه پيدا کرده و به لحاظ سياسي و استراتژيک از نو تعريف ميشوند. اين اتفاقي بود که در پايان جنگ جهاني دوم افتاد و با تشکيل دو اردوگاه شرق و غرب حدود 50 سال جنگ سرد را بر جهان حاکم کرد.با اتمام جنگ جهاني دوم، سياستسازان ايالات متحده آمريکا تلاش کردند يک نظم نوين جهاني را به رهبري آمريکا به وجود آورند؛ نظمي که مبتني بر قدرت سياسي، اقتصادي و نظامي و براساس معيارها و ارزشهاي حاکم بر آمريکا بود. در پي فروپاشي ناگهاني اتحاد جماهير شوروي و اتمام دوران جنگ سرد، آمريکا وارد دوراني جديد شد؛ با اين توهم که به تنها قدرت برتر جهان تبديل شده و هرگز رقيبي براي او نخواهد بود. همين امر بود که موجب شد تا آمريکا در سياست خارجي خود به مفهوم برتري و سلطه جهاني اتکا کند. بعد از پايان جنگ سرد بايد تغييراتي در انديشه سياسي آمريکا به وجود ميآمد. اين هماني بود که از زبان جورج بوش پدر بهعنوان ورود به يک نظام بينالمللي جديد جاري شد؛ اما در سالهايي که آمريکاييها با مفاهيمي مانند «قرن آمريکا» و «رهبري جهاني ايالات متحده» سرگرم بودند، يک نوع برخورد فکري نيز در اين کشور جريان داشت. اين برخورد بين کساني بود که از يک سو تصور نميکردند روزي آمريکا از وضعيت جهاني منحصربهفرد خود خارج شود؛ با آنهايي که ميگفتند آمريکا بايد تغييرات حاصلشده در سطح جهان را درک کند. گروه دوم بر اين باور بود که آمريکا به جاي تکيهزدن بر ابرقدرتبودن تنها بايد نظم جديد جهاني را که مبتني بر کثرت نيروهاي ادارهکننده اين جهان است، بپذيرد. با وجود اين شکاف داخلي که نسبتا زمان زيادي هم برد، پيامد تحولات بعد از جنگ سرد بهخوبي درک نشد؛ تا اينکه اين پيامدها خود را بر نظم بينالملل تحميل کرد. يکي از اين پيامدهاي مهم صعود اقتصادي و استراتژيک چين بود. ديگري بروز و ظهور قدرتهاي اقتصادي ديگر که ميرفتند تا رقباي جديدي براي ايالات متحده باشند؛ کشورهايي که خود کليدهاي توسعه اقتصادي را در دست داشته و در همان حال بر هويت فرهنگيشان تأکيد ميکردند و ميکوشيدند در سطح جهان يا منطقه حضورشان را تثبيت کنند. اين اتفاق با يک تغيير شتابناک ديگر در داخل و خارج از آمريکا همراه بود که در مجموع از قدرت قديمي ايالات متحده ميکاست و مسئله رهبري نظام بينالملل و بسط نفوذ اين کشور را به چالش میکشید؛ تغييري که ميگفت نظام کنوني بايد مبتني بر يک مشارکت باشد و اتفاقا شکوفايي اقتصادي آمريکا نيز در همین گروه است. اين واقعيت جديد به طور خاص متفکران و سياستمداران آمريکايي را بر آن داشت تا دريابند طرح شعار «نخست آمريکا» با تحولات جاري در جهان تناسبي ندارد؛ زيرا آمريکا براي اينکه اول باشد، نيازمند مشارکت با ديگران است و بهناچار بايد در اين راه منافع آنها را در اولويت خود قرار دهد. از آن گذشته، آمريکا در چارچوب تحولات بعد از جنگ سرد آن يقين گذشته خود را درباره تحولات جاري جهان از دست داده بود. حال آنکه پيشازآن اين کشور به مدت 50 سال تنها استراتژي خود را دنبال ميکرد؛ اما اکنون ديگر آمريکا در برخورد با حوادث بزرگ آسيا، خاورميانه و روسيه آن يقين گذشته را ندارد. حتي گاه برخلاف گذشته از وقوع حوادث غافلگير ميشود و نميتواند روند آن را تشخيص داده و بر آن مسلط شود. اين مسئله در تصميمگيريهاي سياسي آمريکا بهویژه در دوران اوباما کاملا مشهود بود. تاآنجاکه تعدادي از تحليلگران آمريکايي را به اينجا رساند که اوباما فاقد يک نگرش فراگير و استراتژيک است. هماکنون کارشناسان سياست خارجي دونالد ترامپ را نصيحت ميکنند که نبايد درباره سياستهاي حياتي به صورت انفرادي تصميمگيري کند. به گفته آنها او به مرکزي عقلاني نياز دارد؛ به مجموعهاي که داراي تجارب ممتدي باشند تا بتوانند به او در تشخيص مسائل اعم از مسائل منطقهاي يا مسائلي که در درازمدت بر ايالات متحده و منافع آتياش اثر خواهد گذاشت، کمک کنند. بااينهمه هنوز ايالات متحده به دليل ميراث گذشته، تاريخ، عقيده برتري و رهبري جهاني تحت تأثير دو جريان است. يکي آنکه از استراتژي «جهان با مرکزيت آمريکا» دفاع ميکند و ديگري جرياني که ميگويد اين به نفع آمريکا نيست؛ زيرا جهان تغيير کرده و اين تغييرات جزء اقتضائات زمان بوده و جهان امروز با گذشته متفاوت است. به نظر ميرسد اين بار آن چيزي که دارد خودش را نشان ميدهد، «تغيير جهان» بر آمريکاست؛ نه برعکس. منبع: الخليج
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.