نقد و نظري بر آثار منتخب سيوششمین جشنواره بينالمللي تئاتر فجر
گسستها، دورافتادگيها و حسرتها
رضا آشفته: سيوششمین جشنواره بينالمللي تئاتر فجر با آنكه پا به ميانسالي گذاشته است و عنوان بينالمللي را با خود بهدنبال دارد، اما بهدليل گسست ارتباطات بينالمللي و برخي از مواضع فرهنگي و سياسي هنوز هم نتوانسته مانند دورههاي درخشانش در اواخر دهه 70 و اوايل دهه 80 آثار درخشاني را چه از ايران و چه خارج از ايران به تماشا درآورد؛ اما به هر روي برگزارياش براي همگان يك مجال است كه خودي نشان دهند و برخي نيز با گرفتن جايزه و درخشش احتمالي كماكان بر شهرت و حضورشان در صحنه تئاتر ايران بيفزايند، اما تئاتر زماني درخشش نسبي خود را بهدنبال خواهد داشت كه اشاره دقيقتري بر تئاترهاي اجتماعيتر و بنابر ضرورتها تئاترهاي مليتر داشته باشد و همواره ويتريني از اين اصالتهاي تئاتري در جدول جشنواره تئاتر فجر نيز گنجانده شود و هرچه اين موارد كمرنگتر شود، آنگاه با آثاري با اصالتهاي فرمگرايانه نميتوان شاهد تعالي تئاتر در ايران بود و اين دقيقا دلالتهاي آشكار اجتماعي دارد و ما بايد با ريشهها و اصالتهاي دقيقتر و متقنتر خود را در تئاتر آشكار كنيم. به هر تقدير جشنواره امسال نسبت به چهار، پنج سال اخير ميتواند تفاوتهايي داشته باشد، اما اين رويكرد هنوز هم ما را دچار شگفتي نخواهد كرد و بايد خيلي بيشتر از اينها و دقيقتر دربارهاش برنامهريزي شود و بايد مجالي براي همان دو محتواي اصلي در سالهاي آينده در نظر گرفته شود، وگرنه همچنان تئاتر در ميان اين تجاري فكركردنها و فرمزدگيها گموگور خواهد بود. ما جامعه روبهرشدي داريم و هنوز مسئلهمحور هستيم، بنابراين تئاترمان باید چيزي غير از اين باشد، يعني كلاهمان بر باد است و اين خود گسستي بين تئاتر و جامعه خواهد بود و ما را دچار افول و بحران فرهنگي خواهد كرد. اگر بخواهيم كمي مطمئنتر در جشنواره سيوششم به ديدن كارها برويم، در ميان اسامی آثار پذیرفتهشده در بخش مرور تهران و سایر استانها شايد بشود با گمانههاي مطمئنتري پاي اين آثار نشست: آواز زنی در گورستان، مسلم نارکی؛ گچساران/ آناکارنینا، آرش عباسی؛ تهران/ ابوبکر محمدی و فاطمه محمدی، جلال تجنگی؛ تهران/ اتاق ورونیکا، حسین اکبرپور؛ مشهد/ اگه بمیری، سمانه زندینژاد؛ تهران/ برای کلاهآهنیها، پژمان عبدی؛ تهران/ پسران تاریخ، اشکان خیلنژاد؛ تهران/ چند درجه سوءتفاهم در مقیاس اتللو، حبیبالله دانش؛ تهران/ خرس و خواستگاری، محمدحسن معجونی؛ رشت/ دشمن مردم، سینا راستگو؛ تهران/ سندروم پای بیقرار، عبدالله برجسته؛ مشهد/ شلتر، امین میری؛ تهران/ فروغ ساراپینا، محسن حسینی؛ تهران/ کاش میشد منم بیام، غنچه شکوهیان؛ آمل/ ماجرای مترانپاژ، محمدحسن معجونی؛ تهران/ مفیستو، مسعود دلخواه؛ تهران/ موغلی پنا، علیرضا داوری؛ بندرعباس/ نسخه آزمایشی، علی حاتمینژاد؛ مشهد/ نمیتونیم راجع بهش حرف بزنیم، جابر رمضانی؛ تهران/ و چند داستان دیگر، پیام لاریان؛ تهران/ هذیان، مرتضی سخاوت؛ دزفول. تا زمان تنظیم این گزارش نمایشهای «مداربسته» به کارگردانی پگاه طبسینژاد، رومئو و ژولیت به كارگرداني هستی حسینی، «بیپدر» به کارگردانی محمد مساوات، «تو با کدام باد میروی» به کارگردانی کمال هاشمی و «زبان تمشکهای وحشی» به کارگردانی شیوا مسعودی بهدلیل آمادهنبودن گروه نمایشی برای اجرای مجدد در جشنواره تئاتر فجر انصراف خود را کتبا اعلام کردند که بهجای آنها نمایشهای «سرآشپز پیشنهاد میدهد» به کارگردانی شهابالدین حسینپور، «پایان بازی» به کارگردانی افشین زمانی، «شرقی غمگین» به کارگردانی سعید زارعی جایگزین سه اثر اول شدهاند، اما هنوز جایگزینی برای نمایش «زبان تمشکهای وحشی» و «رومئو و ژوليت» اعلام نشده است. همچنین حسین کیانی، نویسنده و کارگردان نمایش «روز عقیم» نیز عنوان کرده است که به او اعلامشده این نمایش اجازه اجرا در جشنواره را ندارد، بههمیندلیل این کارگردان انصراف خود را از حضور در جشنواره تئاتر فجر اعلام کرده است. در اين مدل كه كارهاي اجراشده به جشنواره راه مييابند فرصتي است براي ديدهشدن آثار برتر خارج از تهران براي تماشاگران تهراني و همچنين ديدن كارهاي تهراني از سوی تماشاگران شهرستاني، اما در اين بين، برخي از آثار نيز براي نخستينبار در خود جشنواره اجرا خواهند شد. امسال نمایشهای اسب آرش دادگر، صدسال تنهایی آتیلا پسیانی، دام آرمین جوان، ماراساد ایمان اسکندری، افسانه ببر صدرالدین زاهد، شنا در آتش رضا صابری، هنر وحید رهبانی، شاه اسماعیل - مکتب قزوین حسین نوشیر، حفره محمد عباسی و تعداد دیگری از آثار این بخش هنوز اجرای عمومی نشدهاند. آثاری نيز در گونههای اجرائی خارج از صحنه هستند كه همگي براي نخستينبار در جشنواره حضور خواهند يافت: درس، نرگس هاشمپور/ مرغان این روزی، هادی کمالیمقدم/ آن ریسمان گسسته، نسیم ریاضی/ هجوم به تفسیر، نسیم احمدپور/ ایستگاه آخر، سعید بهنام. منتخبی از تولیدات هنرمندان جوان نيز هستند كه بنا بر سابقهشان ميتوانند در جشنواره امسال با درخشش مواجه شوند: رولور، پوریا کاکوند/ دام، آرمین جوان/ شاه اسماعیل، مکتب قزوین؛ حسین نوشیر/ ۱۹۷۸، محمد شجاعی/ پیانیستولوژی، محمد نیازی. امسال علاوه بر 89 نمايش صحنهاي از ايران، شش نمايش نيز از پنج كشور خارجي در جشنواره تئاتر فجر حاضر خواهند بود، اين كشورها شامل آلمان، اسپانيا، فرانسه، تركيه و بلژيك هستند، بنابراين هنوز هم در بخش بينالملل سيوششمين جشنواره تئاتر فجر كماكان هيچ اتفاق چشمگیری پيشِروي نخواهد بود، چون رقابت باز بين گروههاي ايراني است و در ميان گروههاي خارجي نيز به نظر میرسد گروههاي شاخصي دعوت نشدهاند. اين وضعيت چهار، پنج سال اخير است كه نبود ارتباطات بينالمللي و كمبود بودجه دو دليل عمدهاي است كه مانع از تحقق اتفاقي بهتر در بخش بينالملل بهلحاظ كيفي میشود. اين آثار بنا بر فهرست كشورها و كارگردان و آثار نمايشي اينگونه خواهند بود: آلمان/ کریستوفر روپینگ/ هملت، آلمان/ شوساکو تاکئوچی/ پکیج، بلژیک/ والنتین واننز/ دهانگنده، ترکیه/ یلدا بسکین/ دوستت دارم ترکیه، ایران - فرانسه/ افشین غفاریان/ تنهایی پرهیاهو، اسپانیا/ کریس بلانکو/ ترجمه بد. همچنين در خبرهای جداگانهای عنوانشده که پروژههای «شهرهای نامرئی» به کارگردانی پینو دی بودوا از ایتالیا و «ریموت تهران» از سری اجراهای «ریموت ایکس» یکی از چندین تجربه شهری کمپانی «رمینی پروتکل» با همکاری بخش بینالملل و خارج از صحنه جشنواره سیوششم تئاتر فجر، در ایام جشنواره اجرا خواهند شد. از ميان نام كارگردانان كشورمان نيز ميتوان به اين نامها اشاره كرد كه در بخش بينالملل حضور خواهند داشت: صدسال تنهایی، آتیلا پسیانی/ آکواریوم، سیامک احصایی/ اسب، آرش دادگر/ نفر دوم، مهین صدری/ فهرست، رضا ثروتی/ پرومته، شهاب آگاهی/ اینیک پیپ نیست، محمد مساوات/ ۱۰۰ درصد، مرتضی اسماعیلکاشی/ ماراساد، ایمان اسکندری. آثاری که در بخش ميهمان جشنواره تئاتر فجر حضور پیدا میکنند براساس پیشینه و تواناییهای کارگردان، درنظرگرفتن گونهگونی فرمهای اجرائي و نمایشی، دراماتورژی و مطالعات اجرائي و تأکید بر متنهای ایرانی از سوی دبیر جشنواره برای حضور دعوت میشوند. بر همین اساس آثار بخش میهمان این دوره از جشنواره از طرف دبیرخانه این رویداد هنری به شرح زیر معرفی شدهاند: افسانه ببر، صدرالدین زاهد/ اپرای عروسکی خیام، بهروز غریب پور/ فعل، محمد رضاییراد/ دو دلقک و نصفی، جلال تهرانی/ شنا در آتش، رضا صابری/ دایره گچی قفقازی، محمودرضا رحیمی/ الیور توییست، حسین پارسایی/ هنر، وحید رهبانی/ کوکوی کبوتران حرم، افسانه ماهیان/ آبی مایل به صورتی، ساناز بیان/ کوررنگی، سیاوش پاکراه/ حفره، محمد عباسی/ پدرانه، علی حیدری.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.