|

راه بقا یا فنای جوامع

آسیب‌های زیست‌محیطی، تغییرات آب‌و‌هوایی، جهانی‌سازی، شکاف‌های طبقاتی، رشد سریع جمعیت و تصمیم‌های سیاسی نابخردانه همه عواملی بوده‌اند که در سراسر دنیا باعث فروپاشی جوامع شده‌اند، اما بعضی جوامع با چاره‌اندیشی‌های مناسب راه بقا را در پیش گرفتند. در کتاب «فروپاشی: چگونه جوامع راه فنا یا بقا را برمی‌گزینند»، جرد دایموند به یافتن الگوی بنیادین معضلات جدی و نابودگر محیط زیست می‌پردازد و با استفاده از رشته‌ای از روایت‌های فرهنگی و تاریخی، نظریه‌ای فراگیر و جهانی ارائه می‌دهد. او از بررسی دلایل فروپاشی فرهنگ‌های پولینزیایی در جزیره ایستر به تمدن‌های پررونق آناسازی و مایا در آمریکا و سرانجام به مهاجرنشین محکوم به فنای وایکینگ‌ها در گرینلند می‌رسد. امروز هم مشکلاتی مشابه پیش‌روی کشورهای مختلف دنیاست و هم‌اکنون فاجعه گریبانگیر رواندا و هاییتی شده و حتی چین و استرالیا سعی دارند با ابداع روش‌های نوین با تغییرات اقلیمی به مقابله برخیزند. کتاب حاضر به شیوه هشداردهنده، حساس‌ترین و مهم‌ترین مسائل زیست‌محیطی دنیای کنونی را به صورتی داستان‌گونه شرح می‌دهد، داستانی که آینه‌ای برای بازتاب گذشته است و آینده‌ای سخت را نشان می‌دهد: با هشداری جدی بر خطر فروپاشی که داستان گذشته و آینده ماست. ‌البته این کتاب صرفاً دانشگاهی نیست، بلکه عمومی است. در این کتاب برای درک فروپاشی‌های اجتماعی که مسائل زیست‌محیطی در آنها نقش داشته از روش‌های قیاسی استفاده شده است. نویسنده در کتاب قبلی معروفش «اسلحه، میکروب و فولاد: ‌سرنوشت جوامع بشری» ‌که به فارسی هم ترجمه شده روش مقایسه‌ای را در جهت خلاف این موضوع به کار برده بود: سرنوشت جوامع انسانی در قاره‌های مختلف طی ١٣ هزار سال گذشته. درعوض در کتاب حاضر، که بیشتر بر فروپاشی‌ها تمرکز دارد تا بر شکل‌گیری‌ها، بسیاری از جوامع گذشته و حال را با یکدیگر مقایسه کرده است که از لحاظ آسیب‌پذیری زیست‌محیطی، روابط با همسایگان، نهادهای سیاسی و سایر متغیرهای «دریافتنی» یا درونی ضروری برای تأثیرگذاری بر ثبات یک جامعه تفاوت دارند. متغیرهای «خروجی» یا بیرونی که بررسی می‌کند شامل فروپاشی یا بقاست- و همین‌طور نحوه فروپاشی در صورتی که اتفاق افتاده باشد. هدف از ربط‌دادن عوامل متغیر بیرونی به متغیرهای درونی شناسایی تأثیر متغیرهای دریافتنی احتمالی بر فروپاشی‌هاست. بخش یک کتاب شامل تک‌فصلی طولانی درباره مسائل زیست‌محیطی جنوب‌غربی مونتاناست. مونتانا از این مزیت برخوردار است که جامعه‌ای امروزی و جهان‌اولی به‌شمار می‌آید ولی ضمن اینکه مسائل زیست‌محیطی و جمعیتی آن واقعی است در مقایسه با بیشتر جوامع دیگر جهان اول، دردسرهایش نسبتا خفیف‌تر است. بخش دو که در مورد جوامع باستانی است با چهار فصل مختصرتر آغاز می‌شود. آنها جوامعی کوچک و پیرامونی به‌شمار می‌رفتند و برخی از لحاظ جغرافیایی محصور یا از لحاظ اجتماعی منزوی یا در محیط‌های زیستی آسیب‌پذیر بودند. اما در بخش سه به جهان امروزی بازمی‌گردد. در این فصل چهار کشور مدرن متفاوت انتخاب شده که دو کشور نخست کوچک و دو کشور بعدی بزرگ‌اند: یک مصیبت جهان‌سومی (روآندا)؛ یک کشور جهان‌سومی که تاکنون جان به‌در برده است (جمهوری دومینیکن)؛ یک کشور جهان‌سومی عظیم که تلاش می‌کند خودش را به جهان اول برساند (چین)؛ و یک جامعه جهان‌اولی (استرالیا). سرانجام، بخش نهایی کتاب حاضر درس‌های عملی برای امروز ما فراهم می‌‌آورد. نویسنده در این بخش پرسشی گیج‌کننده را عنوان می‌کند که درباره همه جوامع پیشین، که کارشان به ویران‌کردن خودشان انجامید، مصداق دارد و اگر ما نیز کارمان به نابودکردن خود بینجامد، بشر خاکی آینده را نیز متحیر خواهند کرد. همچنین در این بخش به نقش کسب‌وکارهای جدید می‌پردازد که برخی از آنها به‌لحاظ زیست‌محیطی در شمار مخرب‌ترین کارهای امروزی‌اند، درحالی‌که برخی دیگر شماری از مؤثرترین حفاظت‌های زیست را فراهم می‌آورند. به‌علاوه بررسی می‌کند که چرا برخی از کسب‌وکارها منافع خود را در این می‌بینند که حافظ محیط‌ زیست باشند. و از سویی، چه تدابیری لازم خواهد بود تا سایر کسب‌وکارها منافع خود را در این می‌بینند که حافظ محیط ‌زیست باشند، و از سویی چه تدابیری لازم خواهد بود تا سایر کسب‌وکارها نیز ترغیب شوند اینان را سرمشق قرار دهند. در انتهای بخش چهارم نیز خلاصه‌ای از انواع خطرات زیست‌محیطی ارائه می‌شود که جهان معاصر با آن روبه‌رو است، از جمله رایج‌ترین مخالفت‌های مطرح‌شده علیه جدی‌بودن واقعی آن خطرها، و تفاوت میان خطرات زیست‌محیطی پیش‌روی جوامع امروزی با موارد خطرناکی که جوامع پیشین با آنها مواجه بودند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.