كارشناسان درباره رفتارشناسي اقتصادي مردم در اعتراضات اخير پيشنهاد دادند
شاهكليد؛ اصلاحات اقتصادي
شکوفه حبیبزاده، لیلا مرگن: میگویند هروقت به مرحله پذیرش واقعیت رسیدید، آنگاه راهحل نیز به دنبال آن میآید. چند روزي است که مردم با عنوان دلایلی همچون گرانی و نابرابری معترض و راهی خیابانها شدهاند. فارغ از اینکه چه گروهی جرقه این آتش خفته را زد، آنچه از این رخداد میتوان فهمید، فشار معیشت بر مردم است. مردم عنوان میکنند یارای ادامه مسیر به این شکل و شمایل را ندارند. اما سؤال اینجاست که چرا مردم در دوران تحریم و سیاستهای درهمریخته دولت احمدینژاد و شوکهای عظیم اقتصادی و سهبرابرشدن قیمتها در آن دوره، اینگونه دست به اعتراض نزدند و در دولت دوازدهم که نرخ تورم طبیعتا بسیار کندتر به حرکت ادامه داده و از شتاب قیمتها کاسته شده است؛ معترض شدهاند؟ این پرسش را کارشناسان در قالب تجمیع فشارها از دورانهای مختلف در دوره کنونی تفسیر میکنند و در کنار آن، عمیقترشدن بحرانهای اقتصادی را شاهد مثال میآورند. بحرانهایی مانند کاهش درآمد نفتی، رکود تورمی و بهتبع آن گسترش بیکاری تجمیعشده، بحرانهای نظام بانکی و مؤسسات مالی و... که دولت را بهشدت مشغول خود کرد. همین بحرانها بود که دولت را بر آن داشت برای حل آن وارد گود شود و دست به یکسری اصلاحات و جراحیهای اقتصادی بزند، اما در این میان یک نکته را نباید از نظر دور داشت؛ چند سال پیش که حسن روحانی، رئیسجمهور، برای دوره نخست روی کار آمد، پس از مدتی که از ارائه برنامهها و سخنرانیها گذشت، کارشناسان خطاب به او هشدار دادند که در کلامش اثری از مردم فرودست و معیشت آنها نیست. آن زمان دورنمای این عملکرد دولت از دید کارشناسان، کنارگذاشتن مردمی بود که زندگیشان در مشقت دوران تحریم و سیاستهای غلط دولت قبل، به زیر خط فقر رفته بود. بر همین اساس هم بود که وقتی بودجه سال 97 از سوی دولت ارائه شد و در آن حرف حذف بیش از 30 میلیون نفر از دریافت یارانههای نقدی مطرح شد و طبق بررسیهای مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، پرداخت یارانه بهشرط اثبات درآمد زیر 700 هزار تومان اعلام غیررسمی شد، صدای اعتراض بلند شد. البته کلید این نارضایتی با بنزین هزارو 500تومانی و افزایش سهبرابری عوارض خروج از کشور زده شد. ناگفته نماند که درنظرگرفتن ارز سه هزارو 850تومانی هم در بودجه، نگاه منفی و بیاعتمادی را دامن زد. در همین زمانها بود که کارشناسان به دولت گوشزد کردند در زمانیکه قصد جراحی اقتصادی بهسبب کمبود درآمد دارد، حتما باید پیوست اجتماعی نیز با لایحه بودجه ارائه کند؛ اتفاقی که البته رخ نداد. این در حالی بود که نمایندگان مردم نیز که گمان میرفت از حقوق مردم دفاع خواهند کرد، در دفاع از افزایش 70درصدی حقوق حداقل چهارمیلیونی خود، نطق ارائه دادند و همینجا بود که دیگر، طاقت مردم طاق شد. کارشناسان معتقد هستند که بهترین زمان اکنون است که دولت برخی از سیاستهای خود را اصلاح کرده و با در کنار مردم قرارگرفتن، سعی کند با همراهی آنها، این زخم را التیام دهد.
--------------------------
دولت درصدد پاسخگویی برآید
غلامرضا نظربلند، اقتصاددان و سفير پيشين ايران در سريلانكا، در گفتوگو با «شرق» به موشكافي ريشههاي اعتراضات اخير مردمي ميپردازد. او معتقد است دولت بايد در كنار مردم قرار گيرند و با شنيدن حرفهاي آنها، درصدد پاسخگويي به مطالبات مردم برآيند. اتفاقات اخير ریشه در چه دارد؟ اين اتفاقات، ريشه در گسلهاي همهجانبه اجتماعي، سياسي، اقتصادي و فرهنگي دارد. اين گسلها كمابيش در همه جوامع وجود دارند و وقتي فعال ميشوند كه مردم با پوست و گوشت و استخوان، تبعيض، گراني و بيكاري را لمس ميكنند. جان لاك، واضع مكتب ليبراليسم كه مكتبي نرمخو است، در اين زمينه ميگويد وقتي مردم به اينجا ميرسند، طغيان ميكنند و از اين طغيان برخلاف نرمخويي مكتب ليبراليسم و بهدور از خشونتبودن آن، دفاع ميكند. زماني اين اعتراض شكل ميگيرد كه مردم محمل امنی براي خود نميبينند. نبايد جامعه به اينجا برسد. هيچ نيازي هم نيست كه چنين جنبشي از خارج يا داخل مورد حمايت گروه يا افراد خاص قرار گيرد. ريشه اين بحران، داخلي است و بايد مسئولان اين نكته را در نظر بگيرند. پيشتر بارها از سوي كارشناسان هشدار داده شده بود كه صداي نارضايتي مردم را بشنويد. فكر ميكنيد نشنيدن اين صدا بود كه چنين اتفاقاتي را به دنبال آورد؟ نه فساد يكشبه شكل ميگيرد و نه يك اقتصاد يكشبه بحراني ميشود. اينها ريشه در دولتهاي قبل و بعد از انقلاب دارند. هر دولتي كه روي كار آمده، ميراث دوره قبل خود را هم با خود بههمراه داشته است. منتها عمق و گستردگي آن به مرور زمان بيشتر و بيشتر شده است. جز برههاي از سالهاي اول انقلاب هرچند شعار داده شده، اما صداي فرودست به معناي واقعي کمتر شنيده شده است. همين كه روزبهروز شكاف طبقاتي در جامعه عميقتر و گستردهتر شده است، نشاندهنده آن است كه فاصله هم با اقشار فرودست و دهكهاي پايينتر بيشتر شده است. دوره سازندگي تكنوكراتها يكهتاز بودند. در دوره اصلاحات، توسعه سياسي اولويت داده شد و توسعه اقتصادي در اولويت بعدي قرار گرفت. در دولتهاي نهم و دهم هم پوپوليسم كه سنگ اقشار فرودست و دهكهاي پايين را به سينه ميزد، سهمگينترين ضربات كاري را به اين قشر وارد كرد. دولتهاي يازدهم و دوازدهم نيز موزائيكي از گرايشهاي دولتهاي قبلي است. آيا ميشد از ايجاد اين اعتراضها جلوگيري كرد يا بههرترتيب، اين اعتراضها شكل ميگرفت؟ اگر يكبار در دوران پس از انقلاب، براي درمان اين معضل، اصل 27 قانون اساسي اجرائي ميشد و به يك تظاهرات مسالمتآمیز مجوز داده ميشد، دولتها ميتوانستند صداي مردم و خواستههاي مردم را بشنوند. منظور، تجمعات در روزهاي معين نيست. تجمعات مردمخواسته براي بيان اعتراضات به دولتها ملاك است. وقتي مجوزي داده ميشود، كساني كه پيگير آن مجوز بودهاند، از آن تمكين هم ميكنند. وقتي اين مجوز داده نميشود، تجمعات بدون مجوز شكل ميگيرند كه در اينصورت نميتوان آن را كنترل كرد. مگر در كشورهاي ديگر، هر روز اعتراض، تجمع و اعتصاب شكل نميگيرد؟ اكنون تمام تنگناها و مضائق اقتصادي را يكجا داريم. اكنون دچار ركود تورمي هستيم كه بدترين حلقه سيكل اقتصادي و چرخه تجاري است كه هم گراني و تورم است و هم ركود و بيكاري. بااينحال، كمتر كسي است كه فقطوفقط بهخاطر معيشت، خود را در معرض خطر قرار دهد. تجمعات با ماهيت اقتصادي را ميتوان كنترل كرد، زيرا معطوف به يك پديده است. نبايد گذاشت چنين تجمعاتي به ماهيت سياسي تغيير داده شوند و بايد از اين موضوع از قبل، پيشگيري ميشد. نسبتدادن چنين اعتراضاتي از سوي مردم به موضوعات سياسي، آيا به حل اين معضل كمكي ميكند؟ اين نوع سخنگفتن فرافكني است. هيچ اتفاقي نابهنگام نيست و پيشينه دارد. بنابراين مسئولان بايد به عقبه اين اتفاقات نگاه كنند. بههرحال تا مشكلي در داخل نباشد، يك فرد خارجي نميتواند روي آن مانور بدهد. در دولت احمدینژاد بحران بهشدت بیشتر بود. چه میشود که اکنون اینچنین صدای مردم بلند میشود؟ طولانيترين و گستردهترين اعتراض مردمي در ميانه دولت محمود احمدينژاد شكل گرفت. ضمن اينكه گسلهاي اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي و سياسي تا اين اندازه فعال نشده بودند. بنابراين بايد در نظر بگيريم شعارهاي اعتراضي مردم در آن دوره، هرچند كاملا اعتراضي بود، اما نوعا ساختارشكنانه نبود. دولت چگونه میتواند در شرايط كنوني این بحران را مدیریت کند؟ دولت و حاكميت درحالحاضر بايد صداي مردم را بشنوند و درصدد پاسخگويي به مطالبات مردم باشند. حل اين مشكل، مديران و مدبراني را ميطلبد كه از سلامت كامل نفس برخوردار باشند و از هرگونه فساد و رانت بهدور باشند. فقط آنهايي كه دلسوز اين آب و خاك هستند، ميتوانند در جهت حل اين مشكلات كوشا باشند.
------------------------------
برنامهها را از صندوقچه خارج کنیم
چند روزی است که مردم با اعتراض به شرایط اقتصادی، نارضایتی خود را اعلام کردهاند. کمال اطهاری، پژوهشگر توسعه درباره دلایل این اعتراضات با «شرق» گفتوگو کرده است که در ادامه میآید: اعتراضات مردم ناشی از تورم موجود در جامعه است؟ نرخ تورم فعلی با نرخ تورم در دولت قبل چه تفاوتی کرده است که مردم معترض به خیابانها آمدهاند؟ واجب است که موضوع را کمی عمیقتر ردیابی کنیم. اعتراضات مردم درست چند روز بعد از این رخ داد که سخنگوی دولت به هشداری که عدهای از روشنفکران غیررسمی کشور داده بودند، با چهره مسخرهآمیزی نگاه کرد و به آن جمع لبخند تمسخر زد. سخنگوی دولت به این روشنفکران گفته بود که شما چه کسی هستید. همانهایی که رأی ندادید ولی ما به مردم متکی هستیم. درواقع او همان حرفهای کلیشهای گذشته را مطرح کرده بود. مشابه این تراژدی بارها رخ داده و روشنفکران غیررسمی نیز هشدارها را میدهند. به هرگونهای که این اعتراضات شکل گرفته باشد (که خیلی مهم نیست)، نشان میدهد نارضایتی در مردم وجود دارد که با اندکی تحریک جلوه کرده است. هشدار روشنفکران چه بود که سخنگوی دولت آنگونه واكنش نشان داد؟ برخي روشنفکران درباره اینکه ما میخواهیم حمایت خود را از رئیسجمهور پس بگیریم، صحبت کرده بودند. این تجمعات مربوط به قشر ضعیف جامعه است که از گرانی به تنگ آمدهاند یا فکر میکنید که همه اقشار جامعه در آن مشارکت دارند؟ فکر میکنم که انتظار کل جامعه است. به یاد بیاوریم که وزیر دارایی برزیل در نیمه دهه 80 در عرض یکونیم تا دو سال توانست تورم 500درصدی این کشور را به پنج درصد برساند. یا چین در عرض 10 سال تمام اصلاحات خود را انجام داد. زمانی که برنامه مشخصی باشد و تکلیف روشن باشد، گذشت شش سال برای آشکارشدن تحولات کافی بوده است. در شرایطی که کارگاههای زیر 10 نفر از شمول قانون کار خارج میشود، پول با نرخ بهره بالای 20 درصد عرضه میشود و با تراکمفروشی، نابودی طبیعت و دستاندازی به طبیعت کارها را پیش میبریم، نارضایتی ایجاد میشود. وقتی روحانی گفت تدبیر و امید را بر میگردانم، مردم دوره اول به او رأی دادند. در دوره دوم نیز به خاطر اینکه جمعی صف کشیده بودند. مردم دور روحانی جمع شدند و منتظرند ببینند که در این دوره آقای روحانی چه تدبیری خواهد داشت. او تاکنون تدبیر خود را نشان نداده است. جامعه بسیار باشعور است. عقل سلیم میگوید که به عقب برنمیگردیم اما باید حرکت روبهجلو داشته باشیم. وقتی دولت درباره قیمت بنزین مرتب حرفهای خود را پس میگیرد، یعنی برنامه سنجیدهای وجود ندارد؛ این تدبیر نیست. اقشار مختلف این مسائل را متوجه میشوند. تقلیل اعتراضات مردمی به مباحث جناحی کار درستی نیست. اینکه بگوییم بهخاطر اینکه جناح دیگر ممکن است در اعتراضات نقشی داشته باشد، پس ما را تأیید کنید، منطقی نیست. به اعتقاد شما ثبات ایجاد شده در قیمتها بهدلیل اینکه گام بعدی یعنی رشد اقتصادی و رونق کسبوکار را بههمراه نداشته، باعث اعتراض شده است؟ بله، روشنفکران غیررسمی در گام اول این نارضایتی را اعلام کردند. میبینیم که این مسئله بهسرعت در مردم هم قابل انعکاس است. موضوع این است که رونق کسبوکار یک نظام برنامهریزی و توسعه میخواهد. آن نظام مشخص نیست. جناحهای مختلف رانتی در این کشور بسیار قویتر از این هستند که بگذارند این اقدامات شکل بگیرد. انحصارطلبی اقتصادی و سیاسی مانع توسعه کسبوکار میشود. با یک واژه سپردن رشد اقتصادی به دست بخش خصوصی مسائل حل نمیشود. شما برای تحقق این شعار چه برنامهای دارید؟ دولت بهتنهایی و بدون مشارکت بقیه دستگاهها میتواند انحصار اقتصادی را بشکند؟ مسلما نمیتواند. مسلم است که باید آن اراده واحد در حاکمیت باشد. دولت به مفهوم قوه مجریه، تحت فشار زیادی از این بابت است اما در خود دولت هم گسیختگی وجود دارد. وزارت جهاد کشاورزی بستههای پژوهشی اقتصاد مقاومتی را ارائه میکند که کشور به سمت انقلاب سبز حرکت کند اما سایر نهادها چقدر به اهداف این بسته پایبند هستند؟ متأسفانه با وجود آنکه در احکام برنامه ششم اعلام میشود که اقداماتی نظیر انتقال آب به فلات مرکزی فایدهای ندارد و باید سیاستهای انقلاب سبز رخ دهد اما در عمل بحث انتقال آب به فلات مرکزی پیگیری میشود. باید دید 1.5میلیارد دلاری که از صندوق توسعه ملی برای اشتغال بخش کشاورزی اختصاص داده شد، چقدر پشتیبان برنامه پژوهشی برای انقلاب سبز در این بخش است. خیلی از طرحها معلق گذاشته شده است. سرمایهگذاران خارجی هم که این ازهمگسیختگی را میبینند، به بهانه عدم رابطه ایران با آمریکا از کشور خارج میشوند. چه راهکاری برای دولت دارید که جامعه ما از شرایط کنونی خارج شود؟ نهادسازیهای بانکپذیری کمدرآمدها در بخش مسکن از سال 84 در دستور کار قرار دارد. آن رئیسجمهور خودمحور همه این برنامهها را کنار گذاشت. اگر میخواهید در بخش مسکن موفق باشید، باید طرح جامع مسکن را بازنگری کنید. این برنامه جامعترین برنامه بخش مسکن در بعد از انقلاب بوده است. متأسفانه این طرح جامع را کنار گذاشتند و درباره اندیشه ایرانشهر صحبت میکنند. درحالحاضر 50 درصد جامعه ما وامی از سیستم بانکی نگرفته است. یعنی افراد هم از حقوق مدنی اولیه خود محروماند و این مسئله نوعی تبعیضگذاری نظام بانکی نسبت به جامعه است. در آمریکا اگر ثابت شود بانکی چنین تبعیضگذاری میکند آن بانک را تعطیل میکنند. دولت باید از مرحله برنامهنوشتن خارج شود و به اجرا وارد شود. باید چند برنامه منسجمی را که وجود دارد، اجرا کند تا اعتماد مردم جلب شود. اول باید فکر خود را اصلاح کنیم و تدبیرمان را کامل کنیم، بعد بهدنبال دعوت از سرمایهگذار خارجی باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.