«انگليس» يا «بريتانيا»
کوروش احمدي-کارشناس روابط بينالملل
چندسالي است که عمدتا با محوريت برخي شبکههاي خبري فارسيزبان در خارج از کشور تلاش ميشود تا نام «بريتانيا» بهجاي نام «انگليس» در زبان فارسي رواج يابد. اينکه کداميک از اين دو نام را استفاده کنيم، اگرچه از نظر ماهوي شايد اهميت چنداني نداشته باشد، اما در حوزه نامگذاري اسامي جغرافيايي و عوارض ناديدهگرفتن اصول و قواعدي که در اين حوزه بايد رعايت شود، حائز اهميت است. البته منطقي که در توضيح ضرورت استفاده از نام «بريتانيا» بهجاي «انگليس» ارائه ميشود، قابلتوجه و درک است: آنچه «پادشاهي متحده بريتانيا» ناميده ميشود، مرکب از چهار «کشور»؛ يعني انگلند، ولز، اسکاتلند و ايرلند شمالي است و نام يکي از اين واحدها نبايد براي ناميدن کل اين واحد سياسي مورد استفاده قرار گيرد. اين منطق اگرچه از جهت توضيح ويژگيهاي اين واحد سياسي کاملا درست است، اما به اصول و قواعد حاکم بر نامگذاري اسامي جغرافيايي بيتوجه است و در پي آن است تا به نحوي ارادهگرايانه ترجيحات خود را بر اسامي جغرافيايي که بهطور طبيعي مانند موجودات زنده به دنيا ميآيند، رشد ميکنند و تغيير ميکنند، تحميل کند. بهطورکلي، اسامي جغرافيايي به دو دسته endonym و exonym يا با قدري تسامح، «اسامي زاده در درون» و «اسامي زاده در برون» قابل تقسيماند. دسته اول شامل آن دسته از اسامي است که از سوی يک گروه قومي - زباني براي سرزمين خود و اماکن و عوارض جغرافيايي واقع در آن ساخته و استفاده ميشود و دسته دوم آن دسته از اسامي را شامل ميشود که ديگر گروههاي قومي- زباني از آنها براي ناميدن سرزمينهاي ديگران و محلهاي جغرافيايي خارج از قلمرو خود استفاده ميکنند. مثالهاي فراواني در اين رابطه وجود دارد. مصريان پايتخت خود را «قاهره» مينامند و غربيان آن را «Cairo» يا «Le Caire»؛ کشوري را که ما و اعراب، يونان ميناميم، غربيان Greece، Grèce و يونانيان خود آن را Elláda يا هلنيا مينامند و... اتفاقا انگليسيها خود بيش از هر گروه قومي- زباني ديگر در طول تاريخ نسبت به اسامي بومي در ديگر مناطق بياعتنا بوده و اقدام به ساختن exonym کردهاند. بر اين پايه «بريتانيا» يک endonym است؛ يعني نامي است که از سوی معماران «پادشاهي متحده بريتانيا» در 1707 به کشور جديدالتأسيسي که از بههمپيوستن پادشاهي انگلند، ولز و اسکاتلند پديد آمده بود، داده شد. در مقابل، «انگليس» يا «انگلستان» يا مشابه آن در ديگر زبانها يک exonym است؛ يعني نامي است که ديگر گروههاي قومي- زباني، بياعتنا به ترکيب واحد سياسي مورد بحث، براي ناميدن کل آن واحد استفاده کردهاند. استفاده از exonym براي کشور مورد بحث منحصر به ما ايرانيان نيست. نخبگان سياسي و عامه مردم فرانسهزبان نيز از واژه Angleterre براي ناميدن اين واحد سياسي و واژه Anglais براي ناميدن ساکنان آن استفاده ميکنند که اتفاقا معني مشابهي با «انگليس» و «انگليسي» در زبان فارسي دارد؛ يعني از نظر مرجع به England معطوف است، البته در فرانسه از نامهاي Grande Bretaigne و Royome Uni نيز در عرصههاي رسميتر استفاده ميشود. نميتوان تصور کرد ايرانياني که در دو، سه قرن گذشته از نام انگليس بهجاي بريتانيا استفاده کردهاند، همگي از ساختار و ترکيب سياسي اين کشور بياطلاع بودهاند. واژه انگليس براي ما ايرانيان نام يک کشور است و نه نام يکي از اجزاي متشکله يک کشور. اسامي جغرافيايي در طول تاريخ بهطور طبيعي شکل گرفتهاند و در صورت لزوم بهطور طبيعي نيز تغيير کردهاند. اين اسامي بخش مهمي از ميراث فرهنگي مردم است و اقدام براي تغيير خودسرانه آنها حتي به شکلي نرم، پسنديده نيست. اين در حالي است که متأسفانه تلاش براي تغيير اسامي جغرافيايي به شکلي سخت و تحميلي سابقهاي طولاني دارد. معمولا بعد از هر تحول عظيم سياسي در بعضي از کشورها، تغيير اسامي جغرافيايي و نام اماکن يکي از نخستين اقداماتي بوده که به ذهن دستاندرکاران جديد رسيده است، البته در برخي کشورها نيز از چنين کاري بهشدت اجتناب شده است؛ مثلا، اکثر خيابانهاي پاريس که در رمان بينوايان ذکر شدهاند، امروزه بعد از بيش از 160 سال همچنان بدون تغيير ماندهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.