درباره چند مشکل در دانشگاهها باید به فکر چاره بود
محمدمهدی شیخجباری. استاد و رئیس پژوهشکده فیزیک پژوهشگاه دانشهای بنیادی
دانشگاههای ما نسبت به چند دهه قبل رشد کمی خوبی داشتند، اما همچنان مشکلات عدیدهای پیشِروی دارند. در اینجا بهاجمال این مشکلات و برخی راهکارها برای آنها بیان میشود. - در وضعیت ایدهآل، دانشگاههای ما باید بتوانند امورات خود را برنامهریزی و مدیریت کنند. به باور من وزیر علوم، رئیس رؤسای دانشگاهها نیست، بلکه مسئول هماهنگی و برنامهریزیهای ستادی دانشگاههاست. وزارت علوم باید به نقش ستادی خود برگردد. اکنون این ظرفیت و امکان وجود ندارد که همه دانشگاههای ما به لحاظ مدیریتی و برنامهریزی (و نه بودجهای) خودکفا شوند، ولی باید برای نیل به چنین مرحلهای برنامهریزی و حرکت کرد. دانشگاههای کوچک و بزرگ بسیاری داریم که برخی بالغتر و جاافتادهترند. به نظرم بهتر است از این دانشگاهها شروع کنیم و امورات آنها را به خودشان بسپاریم. همچنین در نظام دانشگاهی ما به استانداردهای معمول مالی-اداری، آموزشی و پژوهشی عموما توجه درخور و بایسته نمیشود. برای مثال برخی از این مؤسسههایی که عنوان دانشگاه را دارند، در حقیقت دانشگاه نیستند، بلکه کالج یا آموزشگاه عالی هستند. - نکته دیگر این است که کار وزارت علوم، ستادی است نه کار تصدی. هماکنون شاهد آن هستیم که بخش زیادی از فعالیتهای وزارت علوم در حوزه تصدیگری است. البته میدانم و میپذیرم استدلالهای زیادی وجود دارد که اگر چنین کارهایی نکنیم در برخی جاها و بنا به دلایلی، مشکلاتی پیش میآید، ولی به نظر من بهتر است که جهتگیری وزارت علوم به سمت تمرکز روی کار ستادی باشد. - در همه جای دنیا برای انجام کارهای پژوهشی و تحقیقاتی در دانشگاه، هزینه میکنند. در مواردی که تحقیقات کاربردی است و به بیان دیگر، نتیجه پژوهش و تحقیق به تولید کالا یا شیوه نوینی از ارائه خدمات یا کالا منتهی میشود، میتوان انتظار داشت که سرمایهگذاران و فعالان بخش اقتصادی هم مشارکت کنند. به بیان دیگر در بسیاری از موارد، بودجه پژوهشهای کاربردی از جای دیگری مانند فعالان اقتصادی و بازار تأمین میشود. فعالیتهای پژوهشی بسیاری هم وجود دارند که بسیار هم مهم هستند، اما از جنس تحقیقات کاربردی نیستند. در همه جای دنیا، دولتها برای چنین پژوهشهایی سرمایهگذاری میکنند. وزارت علوم ما هم باید حامی اصلی پژوهشهای بنیادی و غیرکاربردی باشد. متأسفانه هماکنون همه توجهات وزارت علوم و معاونت علمی رئیسجمهور به سمت پژوهشهای کاربردی است. هرچند قابل درک است که از اینگونه پژوهشها حمایت شود، اما این حمایت نباید باعث تصدیگری بیشتر دولتی شود و مهمتر آنکه حمایت از پژوهشهای کاربردی نباید باعث غفلت از پژوهشهای غیرکاربردی در زمینه علوم بنیادین شود. - به باور من نگاه ما باید به آینده باشد و بدین منظور باید گذشتهمان را بشناسیم و بدانیم از کجا شروع میکنیم، ولی درعینحال نباید در گذشته بمانیم و مطالبات خود را نه از اشخاص، بلکه مناصب بخواهیم. اگر کسی در جایی سمتی دارد، باید خود را مسئول بداند، نه رئیس. البته این موضوع تا حدودی فرهنگی است و این مفهوم باید در کل جامعه تبیین شود. انتظار ما از دولت نیز این است که در این زمینه پیشقدم باشد. رسانهها هم باید در تبیین مسئولیتپذیری و پاسخگویی مسئولان در فرهنگ جامعه تلاش کنند. - بخشی از مشکلاتی که در جامعه دانشگاهیمان میبینیم، به موضوع پژوهشهای دانشگاهی مربوط است. امروزه تعداد انبوهی از مقالههای بیکیفیت تولید میشود که ناشی از سیاستگذاری و ارزشگذاری نادرست در حوزه پژوهش است. این ارزشگذاری عموما در آییننامههای ارتقا و ارزیابی علمی تبیین میشوند و در حمایتها از طرحها بروز و نمود مییابند. تأکید میکنم که مقالهنوشتن صرفا برای گزارش فعالیتهای پژوهشی انجامشده به جامعه علمی است تا از این طریق نتیجه پژوهشها در معرض نقد علمی دیگر متخصصان قرار گیرد. مقالهنویسی یکی از راههای گزارش فعالیتهای پژوهشی است؛ مقاله پژوهش نیست و پژوهش هم به مقالهنویسی محدود نمیشود. - نکته دیگری که باید درباره فرهنگ پژوهش دانشگاهی در نظر داشته باشیم این است که بسیاری از پژوهشهایی که انجام میشود، یک تحقیق جدی نیست، بلکه بیشتر حاشیه است. البته میپذیرم اگر به تاریخ معاصر خود در پژوهش علمی توجه کنیم، درمییابیم شاید روش بهتری نداشتیم، اما باید از این مرحله گذر کنیم؛ باید از حاشیهنویسی فراتر رفته و به پژوهش علمی واقعی بپردازیم. لازمه انجام پژوهشهای علمی جدی این است که در متن تحولات علمی دنیا و بخشی از این جریان علمی جهانی باشیم. برای رسیدن به نقطه مطلوب باید بستر آيیننامهای مناسب و حمایتهای جدی از طرف وزارت علوم و معاونت علمی رئیسجمهور و سایر مراجع مربوط داشته باشیم و البته خود جامعه علمی نهتنها باید برای انجام پژوهشهای جدی همت کنند، بلکه باید فراهمشدن این بستر آییننامهای را بهجد از مسئولان مطالبه کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.