فرهنگ؛ فرّه شهر
حمید امجد . نمایشنامهنویس و کارگردان
ده سال آخر فیلمسازی بهرام بیضایی، جدا از طرحهای به اجرا درنیامدهاش، صرف ساختن دو فیلم بلند و دو فیلم کوتاه شد با موضوعات و داستانهایی مختلف که برجستهشدن درونمایههایی مشترک آنها را به هم پیوند میدهد. اولینش، فیلم کوتاه «گفتوگو با باد» (۱۳۷۷) جزیره کیش را، نخست چون جغرافیایی متعین با تاریخ مشخص و مؤکد در تصویر و گفتار، و در سطحی دیگر چون آینهای فراگیر پیشروی جهان زمانهاش، عرصه مواجهه جانهای زنانه و مردانهای تجسم بخشید که رابطه واقعی میانشان گم میشد و از کف میرفت. مرد یکسره غرق مناسبات بازار بود. سودای سوداگری چشمش را بر نگاه مشتاق زن بسته بود، سرانگشتانش جز بر پوست پولی که میشمرد و برگههای سود و زیانش نمیسود، و در سرش سرِ انکارِ آشنایی و پیوند با زن داشت، تا آنجا که «زن ـ پری» غمگین راهی جز رفتن و گمشدن در دل دریا نمییافت. این موقعیت از جنبههای گوناگونی در کارنامه بیضایی آشنا بود؛ آشناترین نمودش «چریکه تارا» (۱۳۵۷) است که وارویی به همین موقعیت عرضه میکند. آنجا جانهای زنانه و مردانه حامل مفاهیم دیگری بودند، بازتابِ زمانهای دیگر. فیلم در دهه پنجاه، نوشتهشده به سال ۱۳۵۴، جان مردانه را افتخاراتي پوسیده تجسم میبخشید که به کار زندگی نمیآمد و پاسخی برای نیازهای جان زنانه نداشت. در زبان رمزی قصهها، از روزگار افسانهها و اسطورههای باستان تا ادبیات نمایشی قرن حاضر، «مرد» معنای «شاهـقدرت» میداد و «زن» معنای «مردم ـ سرزمین»؛ و در بیزمانی افسانهوار «چریکه تارا»، ناهمزمانی جان مردانه که غرق افتخارات تاریخی بود با جان زنانه که بر زمین کار میکرد و نیازهای ساده مردمانه داشت، میتوانست روایت پیشگویانه لحظهای باشد که پیوند آن مرد و زن برای همیشه ناممکن شود، و مرد ناچار برای همیشه راه دریا پیش بگیرد. حتی این تصویر هم در کارنامه بیضایی بیزمینه و بیسابقه نبود. آخرین نمایشنامه بیضایی در دهه چهل، «راه توفانی فرمان پسر فرمان از میان تاریکی» (۱۳۴۹) در آستانه برگزاری جشنهای دوهزاروپانصدساله، «جنون تاریخ» را در هیئت مردی به نام فرمان تصویر کرده بود که گمان میکرد پیشینیانش از تاریخ در او حلول کردهاند و گرههای امروزش را خواهند گشود، و مرد البته به این ترتیب با زنی زیردست که دوست میداشت، ناهمزمان میشد و پیوندشان ناممکن.
آنجا هم، فرمان در صحنهای که تومارهای افتخارات پیشینیانش را به آتش میکشید، درست مانند لحظه خلاصی زن از کابوس مردانه افتخارات تاریخی در «چریکه تارا»، میگفت: «تموم شد! راحت شدم!» «گفتوگو با باد» بعد از «غریبه و مه» (۱۳۵۲) و «چریکه تارا»، سومین فیلم بیضایی است که داستان افسانهوارش در جهانی بر حاشیهی دریا میگذرد. اما اگر در پایان آن دو فیلم، هربار زن بود که پای بر زمین میماند و مرد بود که به سفر بیبازگشتِ دریا میرفت، در سومی مرد تمام جزیره را به بازاری برای خویش بدل کرده و زن است که به دریا رانده میشود. زن ـ پری اندوهگین فیلم را، که روح جزیره بود، همان سال ساختهشدن «گفتوگو با باد»، دکتر ژاله آموزگار چون فره آن بازشناخت؛ فرّهاي كه از جزيره ميگريخت. سیر پیوندهای ناممکنشده میان زن و مرد، و دگردیسیاش به مردِ غرقه بازار و مستقر بر زمین در برابر «زنـفرّه»ای که رانده میشود، در فیلمهای بلند بعدی بیضایی صورتهایی تطبیقیافته از اسطوره در جهان معاصر مییابد. فیلمهای «سگکشی» (۱۳۷۹) و «وقتی همه خوابیم» (۱۳۸۷) در شهری فرّهباخته میگذرند که بیش از هر چیز مورد هجوم ویرانگر سرمایهسالاری و سوداگری در غیاب فرهنگ است. ادامه تصویرهای تمام کارنامه سینمایی بیضایی از تهران دهههای گذشته را در این دو فیلم میبینیم، و حالا ــ یکی دو دهه بعد ــ دیگر واقعاٌ در شهر پیشرویمان: از صورتکهای ضد دود و مردانی بیچهره که عاقبت در شمایل سنگستانیهای «سگکشی» شهر را زیر کلنگ میگیرند تا معماری اصیلی که در غبار شهر امروز رد و اثرش برجا نیست؛ همچنانکه از طبیعت آن فیلمهایش که در روستا میگذرند هم امروز نشان چندانی باقی نمانده است. فیلم کوتاه «قالی سخنگو» (در مجموعه «فرش ایرانی» ۱۳۸۵) نیز با تمرکز بر تصویر درختی که افسانههای دیرین را روایت میکند، تجسمی از پیوند طبیعت و باروری، روایتگری خلاقه و ریشههای فرهنگی ارائه میکند که عناصر کلیدی همان جان زنانهاند؛ ثبت یکی از آخرین بازماندههای نقشی نادر که دیگر بافته نمیشود. جدا از زنهایی با قدرت آفرینندگی که در دو فیلم بلند آخر مورد هجوماند و قربانی میشوند، مناسبات جاری دو فیلم نیز آکنده است از سودطلبی فارغ از اندیشه، که در سطوح مختلف، تجسم همان چیزهاییاند که حالا دیگر درباره شهر، درباره فرهنگ، و درباره سینما از زبان هرکس شنیده میشود. نه، کسی که با دیدن دود، پیش از دیگران خطر آتش را احساس میکند، پیشگو نیست، خردمند است. اخطارش هم از سر آزار نیست، از روی غمخواری است. میشد با فرهنگ، چون فرّه شهر، یا جان مردمانه آن، بهتر رفتار کرد و به آنسوی دریا نراندش. خوشحالم از اینکه بهرام بیضایی در هفتادونهمین زادروزش همچنان پرحاصل کار میکند، مینویسد، پژوهش میکند، درس میدهد، و تمرین نمایش تازهای را آغاز کرده است. اما، به رغم همه چیز، متاسف نیستم از اینکه اینجا نیست تا در فضایی که بوی دودش را در آثار دهههای قبل خود اخطار کرده بود نفس بکشد؛ در شهری که دیگر هوا هم از آن گریخته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.