«آرش» بيضايي هشدار به ما
دكتر قطبالدين صادقي. بازیگر
بيضايي از نوجواني مورد توجه و كشفم واقع شد. من آن زمان در نمايش پهلوان اكبر نميميرد، نقش اصلي (پهلوان اكبر) را بازي كرده بودم و برايم شخصيت فرهنگي، تحليلي و جدي پيدا كرد. بيضايي با يك شناخت جامع از فرهنگ ديروز و آيينها و ارزشهاي فرهنگي در عرصه نمايش دوباره اينها را به جنبش درآورده و دستمايه قرار داده بود كه از همان زمان بقيه آثارش را خواندم و خاطره وزين و جدي از شخصيت هنري و فرهنگياش داشتم و اين باعث شد كه در دانشگاه و سال اول، نمايش ميراث او را كار كنم و اتفاقا پاياننامه كارشناسيام هم اجراي نمايشنامه فرمان بيضايي بود. از همان زمان احساس كردم احساس نزديكي و تعريف درستي نسبت به او در زمينه زبان و ارزشهاي فرهنگي و نوع عملكردش در تئاتر و شيوه مواجههاش با تماشاگران دارم. در سال 68 فرصتي دست داد كه آرش را كار كنم و در آن زمان تحليلي نسبت به آرش داشتم كه حس ميكردم خيلي متفاوت است با ديگر آثاري كه از آرش اقتباس شده است. سلحشور يك نمايش به نام آرش شيواتير نگاشته بود كه تحتتأثير تفكر پانايرانيسم بعد از مشروطه و پهلوي اول بود كه تفكر كاذبي بود كه ما ايرانيها را بسيار بافرهنگ و تمدن نشان ميداد و بقيه دنيا را بيفرهنگ كه داشتيم باافتخار به جنگ دشمنانش ميرفتيم و در اين جهانگيريها، تمدن ايراني را به همهجا ميبرد. همچنين سياوش كسرايي هم يك آرش بر مبناي تفكر استالينيستي نوشته بود. مسئله كيش شخصيت در آن مطرح بود؛ در آن سالها پلاخانوف يكي از منتقدان روس كتاب كيش شخصيت را نوشته بود و در آن استالين را در حد خدايان بالا برده بود و بقيه مردم و تودهها را در حد مردههايي پايين آورده بود و چون كسرايي قرابتي به تفكر روسيه آن زمان داشت تحتتأثير اين تفكر آرش را طوري نوشته بود كه او يكتنه و در حد اعلی و بقيه مردم چون مردههايي فروافتاده تصوير ميشدند. همچنين فردوس حاجيان هم تحتتأثير جنگ ايران و عراق يك آرش ديگر نوشته بود و به نظرم بيضايي فراتر از نظرگاه اينان آرشي را نوشته بود كه ميتوانستم آن را كار كنم. از نظر بيضايي آرش قهرمان نيست بلكه يك فرد عادي است كه در دل شرايط سخت و موقعيت تبديل به قهرمان ميشود. آرش مربوط به دوره منوچهرشاه است كه به همين دليل فردوسي نامي از آرش هم نميبرد چون در آن دوران ايران بارها از توران شكست خورده است و اين دوره شرمگين تاريخ ماست و بيضايي طوري اين شكست را نشان ميدهد كه در آن آرش بيشتر از دشمنان از دوستان ايرانياش لطمه ميخورد! او آرش را طوري نشان ميدهد كه تيرش را نه با بازو كه با كينه مياندازد و قبل از اينكه با كينه بيندازد با ايزدمهر تحت عنوان پدر ديداري ميكند و همهچيز بر او آشكار ميشود و آرش بيضايي اين لطمات از دوستان و دشمنان را به قله ميبرد. بيضايي آرش را در آغاز دهه 40 نوشته و دقيقا نميدانم كه تحتتأثير شكست مصدق در كودتاي 32 اين را نوشته باشد اما اين هم شايد بتواند باشد. درواقع او ميخواهد خيانت دوستان را در مقابل دشمني دشمنان تصوير كند و به نظرم بيضايي بهدور از شعار دارد يك حركت تاريخي را نشان ميدهد و بنابراين فلسفه خالص نيست و او خيلي تحليلگرايانه است و ما را نسبت به اين كنشهاي تاريخي آگاه ميكند و هشدار هم ميدهد. در سال 68 نه با اجراي من مخالفتي باشد بلكه بنابر مشكلي كه با بيضايي داشتند نگذاشتند بيش از سه نوبت آن را در اداره تئاتر اجرا كنيم و بعدها در سال 77 آقاي وزیر وقت ارشاد از من خواست كه دوباره آن را اجرا كنيم و خودش هم در كنار ركنالدين خسروي و علي رفيعي و خيليهای ديگر ديدند. من در آنجا از يك ماسك سبز همينطوري و به شكل تمريني استفاده كرده بودم كه بيضايي به من ايراد گرفت كه اين سبز ميتواند تصورات اشتباهي به مردم بدهد كه گفتم همينطوري است و دركل با اجرا موافقت كردند. در سال 77 هم كه اجرا كرديم با نقد و نظرهاي مثبتي مواجه شد و ما در آن از معماري زورخانه كه بازمانده فرهنگ مهري است استفاده كرده بوديم. بنابراين آنچه بيضایي نوشته فقط ربط به امروز ندارد بلكه ريشه در تاريخ دارد و همين تاريخيت و جغرافياي فرهنگي ميتواند ارزشهاي كارش را بيشتر نمايان كند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.