فاصلهگيري از فرهنگ مسلط
رضا غياث
فيلم «قيصر» وجاهتش را در مقام يکي از پيشگامان موج نوين سينماي ايران چگونه به دست آورده است؟ کلياتي نظير اين فيلم «مرثيهايست در رثاي آرمانهاي رو به زوال طبقهاي از انسان ايراني» يا «بيانیهاي در باب طغيان فردي آنجا که قانون و مدنيت قدمي براي احقاق حقوق لگدمالشده آدمي برنميدارند»؛ زماني بهکارآمدنياند که از حالت خبري به پرسشي تغييرشان دهيم؛ يعني بپرسيم «قيصر» چگونه به مرثيهاي در رثاي... يا بيانیهاي در باب... بدل شده است؟ اينجاست که توجه به جزئيات فرم فيلم در دستور کار قرار ميگيرد و شگردهاي تأليفي فيلمساز واجد اهميت ميشوند. بهخصوص مانند بهترين فيلمهاي تاريخ سينما، «قيصر» نيز حاوي صحنههايي است که شگردهاي تأليفي فيلمساز را يکجا در خود نهفته دارند و با تمرکز روي يکيشان ميتوان جزئي را بهمثابه کل در قالب يک يادداشت تحليلي برکشيد. گفتوگوي سهنفره قيصر (بهروز وثوقي) و مادر (ايران دفتري) و خاندايي (جمشيد مشايخي) بعد از کشتهشدن کريم آبمنگول، يکي از همين صحنههاست. شبهنگام قيصر به محض ورود به حياط خانه پدري با عنصري خارج قاب مواجه ميشود. برش به نماي نقطه ديد او صرفا شگردي براي پيشبرد روايت نيست، بلکه دوربين سوبژکتيو کيميايي را نيز يادآور ميشود؛ ما در بخش اعظمي از فيلم با زاويه ديد قيصر به دنيا نگاه ميکنيم. در پيشزمينه نماي بعدي (يک لانگشات سنجيده) قيصر را کنار حوض آب ميبينيم و در پسزمينه مادر و خاندايي را روي ايوان خانه. متعاقب خمشدن قيصر به روي آب، دوربين کيميايي نيز «خم» ميشود تا مادر و خاندايي را از عالم واقع حذف و تصويرشان را بر سطح آب وارونه کند. قيصر به قصد رهايي از التهاب درون، دست در آب ميبرد و تصوير وارونه مادر و خاندايي بهتدريج محو ميشود؛ اين شگرد دو معنا دارد: دوربين فيلمساز به هر قيمتي در کنار و غمخوار قهرمانش خواهد ماند و دردسري که قيصر به آن دامن زده، هستي خانواده را نهتنها واژگون که رفتهرفته ويران خواهد کرد. ازاينرو حيرت و نگراني مادر و خاندايي را در نماهاي بعدي ميتوان به کليت فيلم تعميم داد. با نزديکشدن قيصر- يا با حذف فاصله ميان شخصيتهاي صحنه- گفتوگو آغاز ميشود. اغلب درباره جنس گفتوگو در بهترين فيلمهاي کيميايي نوشتهاند اينها نه گفتوگو که صرفا نوعي تکگويياند؛ نوشتهاند اساس هنرهاي دراماتيک بر ديالوگ استوار است و مونولوگ با ذات آزاديخواه هنر سده 20 همسويي ندارد، اما يکبار نپرسيدهاند گفتار دوسويه تا چه مايه با طريقت آدمي که بهجاي جواب دست به چاقو ميبرد مطابق است؟ حتي گفتار خاندايي که مدام بر دوري از خشونت تأکيد دارد نيز تکصداست. فرق او با قيصر در اين است که اولي مدافع سکوت است و دومي پيگير انتقام. پس اينجا با آدمهايي طرفيم که مانند مابازاي طبقاتي خود، يا حرف نميزنند يا حرف خود را ميزنند؛ شگردي درست براي بهرهوري از عنصري بومي در فيلمي از سينماي ايران. ازاينرو مهمترين ضعفي که براي قيصر برشمردهاند، ناخواسته نقطه قوت آن است و تکگويي آتشين قيصر در اين صحنه و صحنههاي ديگر در غياب عضوي همصدا بر تنهايي او دلالت دارد و قدر مسلم اين به معناي تأييد جملات قصار فيلمنامههاي کيميايي نيست، بلکه تبيين اين نکته است که چگونه ميتوان با ترکيب زبان سينما و عناصر بومي به نتيجهاي ماندگار رسيد. تا پيش از ساختهشدن قيصر، جز در شمار معدودي از فيلمهاي خاچيکيان، ساختمان فيلمهاي داستاني چندان جدي گرفته نميشد. آنچه قيصر را فراتر از فيلم داستاني، به يک پيشگام بدل ميکند، ترکيب کموبيش درست عناصر بومي با زبان سينماست. اين عناصر هرکجا جنبه تزئيني مييابند (جزئيات معماري تهران قديم) فاقد کارکرد و هرکجا آشنازدايي ميشوند کارکرد دراماتيک مييابند. علاوه بر جنس تکگوييهاي صحنه مذکور، بهعنوان نمونهاي مشخصتر ميتوان روي يکي از نشانههاي آشناي اوباش تهران قديم ـ که در فيلمفارسيها به شمايل بدل شده بود- انگشت گذاشت؛ چرا قيصر باوجود فرمان و ديگر همتايان، «کلاه مخملي» روي سر ندارد؟ جايي از فيلم خاندايي در نقد گستاخي قيصر، فرمان را يادآور ميشود که هيچگاه جواب سربالا نميداد. آيا نه به اين دليل که فرمان هنوز به سنن نمادين وابسته بود و قيصر از هر نوع سنت نماديني رهاست؟ يا تأکيد فيلمساز روي تکگويي پرلافوگزافِ مرد کلاهمخملي بهسرِ داخلِ قهوهخانه (بهمن مفيد) به معناي چيست؟ او لاف وقايعي را ميزند که هيچگاه به وقوع نپيوسته، حال آنکه قيصر به محتواي يکايک تکگوييهايش عمل ميکند. ازاينرو در فيلم آنکه کلاه مخملي روي سر دارد- مانند آدمهاي فيلمفارسي ـ نمادين است و آنکه از اين شمايل رها شده ـ در قالب کاراکتر يک موج نوين سينمايي- رنگ واقعيت ميگيرد؛ بيسبب نيست در پسزمينه نماي بهمن مفيد با نقاشي يک پهلوان باستاني طرف ميشويم که سوژهاش با سينهاي ستبر و لنگي به دور کمر مخاطب فيلم را هدف نگاه خود گرفته است؛ اين همان هيبتي است که درست در صحنه بعدي، قيصر (هنگام گرفتن انتقام در حمام) به خود ميگيرد تا خط بطلاني شود بر هرچه لاف و گزاف. پس کار درخشان کيميايي در قيصر احياي فرهنگي است که در بزنگاه تجددخواهي پهلوي دوم و عناصر فرهنگياش (فيلمفارسي) از اصالت خود دور و به ماهيتي نمادين گرفتار شده بود. دوربين سوبژکتيو و ميزانسنهاي کنشمند و تدوين معناساز در ترکيب با عناصر بومي در چنين صورتي به مؤلفههاي فيلمساز بدل ميشوند. اينکه محتواي قيصر بعدها در سينماي بدنه ـ تا مرز نابودي ـ مورد تقليد قرار گرفت دليلش عملکرد قيصر نيست؛ ورنه بايد کل دستاورد درخشان سينماگران آمريکايي دهه 70 را به دليل تقليد هدفمند هاليوودِ دهههاي بعدي زير سؤال برد. آنچه مقلدان قيصر بهعمد يا سهوا نفهميدند، فاصلهاي بود که فرم قيصر از فرهنگ مسلط داشت؛ رويکردي درخشان که اصلي مهم را در فرهنگ انتقادي يادآور ميشود؛ براي نقد مديريت يک دوران، حتما نبايد با عناصر آشکار آن در افتاد، گاهي فاصلهگيري از فرمهاي مورد تأييد دولت نتايجي ايبسا درخشانتر دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.