|

گزارشی از کتاب «از حق به شهر تا شهرهای شورشی»

دژ طبقاتی تهران

گروه اندیشه: متروپولیس تهران امروز هویتی ویژه پیدا کرده، البته اگر بتوان هویتی برایش قائل بود. متروپولیسی با جمعیت شناور ۱۲‌ میلیون نفر که در خیابان‌هایی با حدود پنج‌ میلیون وسیله‌ نقلیه راه نفسش بند آمده و طبق آمار رسمی آلودگی هوا سالانه بیش از چهارهزارو 700 نفر از ساکنانش را می‌کشد یا به‌ عبارت بهتر خفه می‌کند (روزنامه شرق، شماره 2227). این عوامل قابلیت زندگی در تهران را در شمار یکی از بدترین‌های جهان قرار می‌دهد. تهران‌ از آغاز روند مدرنیزاسیون (در دهه 40 شمسی) با گسترشی‌ بی‌قاعده‌، از عرض‌ و ارتفاع‌ باد کرده و امروز دیگر به‌ متروپولیس هولناکی تبدیل‌ شده که‌ بخشی‌ عمده‌ای از جمعیت‌ آن‌، هم به لحاظ جغرافیایی و هم از حیث شرایط زیست اجتماعی، بی‌خانمان‌ و حاشیه‌ای‌ شده‌اند و از صبح تا شب با انبوهی از هیولاها می‌جنگند؛ از هیولای ترافیک و آلودگی و هیولاهای مکعبی عمودی تا هیولای نامرئی کنترل. البته این فرایند و پیامدهایش محدود به تهران نیست. سال‌هاست آلودگی هوا نفس تهران و اکنون اکثر شهرهای بزرگ ایران را بسته است. اگر در سال‌های گذشته اخبار هواشناسی فقط گزارش از سردی و گرمی هوا می‌داد، اکنون بخش مستقلی دارد درباره آلودگی هوا. راهکار دولت و سازمان محیط‌ زیست در همه دولت‌ها، از اصلاح‌طلب تا اصولگرا، تقریبا نسخه‌ای واحد بوده است: «از تهران بروید». اجبار و تشویق برای ترک شهر نتیجه‌اش شد شکل‌گیری حاشیه‌نشین‌ها که از دل فروش شهر بیرون آمده است. فروش شهر اصلی‌ترین منبع درآمد مدیران شهری در دهه‌های اخیر بوده. نتیجه این کار راندن صدها ‌هزار نفر به حاشیه شهر بوده و هست. درحالی‌که در خود شهر تهران قریب به 400 ‌هزار واحد مسکونی خالی از سکنه وجود دارد، در حدود 50 یا 60‌ هزار واحد آن در شمال شهر است، تهران را به دژی طبقاتی بدل کرده است که شهروندانش از هر قیمتی که باشند هیچ مشارکتی در ساختن شهر به دست خود ندارند. دقیق‌تر بگویم هیچ حقی بر شهر خود ندارند. دیوید هاروی ازجمله نظریه‌پردازانی است که در این سال‌ها کوشیده عوامل این فاجعه را شناسایی کند و چاره‌ای برای آن بیندیشد. اگرچه متفکری مثل او نیز خوراک عامل اصلی این فاجعه، شهرداری تهران، شد. مضاف بر اینکه در سال‌های گذشته میادین شهرها به مکان‌های مبارزه علیه نابرابری‌ها تبدیل شد: از نیویورک و لندن تا آتن و استانبول. هاروی این قیام‌ها را از منظر «حق به شهر» مهم می‌داند و مانعی در برابر افراط سرمایه‌داری و نولیبرالیسم. او تأکید دارد از آنجاکه نبردهای طبقاتی امروز بیش از پیش در شهرهای بزرگ رخ می‌دهد شهری‌شدن نقشی کلیدی در درگیری‌های اجتماعی آینده بازی می‌کند. البته مدت‌ها پیش از جنبش اشغال وال‌استریت، شهرها موضوع افکار اتوپیایی بودند. شهرها هم مراکز انباشت سرمایه و هم مرکز سیاست انقلابی بودند که جریان‌های عمیق‌تر تغییر سیاسی و اجتماعی از آنها برمی‌خاستند. آیا نظارت بر دسترسی به منابع شهری در اختیار متخصصان حوزه مالی و بسازبفروش‌هاست یا در اختیار مردم؟ چه کسی درباره کیفیت زندگی روزمره و سازماندهی آن تصمیم می‌گیرد؟ هاروی در سال 2012 پس از جنبش اشغال وال‌استریت و انقلاب‌های عربی کتابی منتشر کرد در همین زمینه: «از حق به شهر تا شهرهای شورشی». این کتاب مستقیما استوار بر نظریه آنری لوفه‌ور است. مسائل محوری این کتاب موضوعاتی است همچون قانون ارزش در سرمایه‌داری، کمون‌سازی در کلان‌شهرها، سازوکار دولت سرمایه‌داری، فضاهای عمومی شهر و رابطه آنها با جنبش‌های اجتماعی و هویتی، مفهوم تمرکززدایی در برخی از شاخه‌های اندیشه چپ معاصر و ... . هاروی معتقد است شهروندان همان‌قدر که حق آزادی، حق انتخاب‌کردن و انتخاب‌شدن، حق معامله و... دارند، بر شهر و تحولات آن هم محق‌اند و به عبارتی، حق به شهر یکی از حقوق مسلم شهروندی است. کتاب «شهرهای شورشی» شهر را هم در بطن سرمایه و هم مبارزه طبقاتی قرار می‌دهد و به بررسی شهرهایی از ژوهانسبورگ تا بمبئی، نیویورک‌سیتی تا سائوپائولو می‌پردازد. هاروی می‌پرسد چگونه می‌توان شهرها را از نظر اجتماعی به‌گونه‌ای عادلانه‌تر و از نظر محیط‌زیستی به‌گونه‌ای مطلوب‌تر از نو سامان داد و چطور شهرها می‌توانند کانون مقاومت علیه سرمایه‌داری باشند. پیش‌فرض هاروی در کتاب حاضر این است که «ادعای حق به شهر در حقیقت ادعای چیزی است که دیگر وجود ندارد [...] به علاوه حق به شهر یک دال تهی است. همه‌چیز منوط به آن است که چه مدلولی در آن قرار داده شود. فعالان بخش‌ مالی و ساخت‌وسازکنندگان می‌توانند مدعی آن شوند [...] اما بی‌خانمان‌ها و مهاجران غیرقانونی نیز می‌توانند اعمال حق کنند. ما به ناگزیر در برابر این پرسش قرار می‌گیریم که حقوق چه کسانی را باید به رسمیت بشناسیم و درعین‌حال چنان‌که مارکس در سرمایه بر آن تأکید می‌کند قدرت، سرنوشت حقوق برابر را رقم می‌زند: تعریف حق خود موضوع مبارزه است و این مبارزه باید هم‌زمان با مبارزه برای تبلور مادی آن به پیش برود» (ص١٩). او در این کتاب از «قانون ارزش در سرمایه‌داری» می‌گوید، یعنی «به‌حداکثر‌رساندن سود در بستر رقابت جهانی» و آن‌وقت به تاریخ خانمان‌سوز صنعت‌زدایی که بیشتر ویران‌کردن است تا خلق، از دهه ١٩٨٠ به این‌سو اشاره می‌کند و مورد به مورد به شهرها می‌پردازد، شهرهایی نه‌فقط در آمریکای شمالی بلکه در اروپا و نقاط دیگر جهان. او از واژه «ارزش» استفاده می‌کند تا این سؤال را پیش بکشد که ارزش سرمایه چیست و چطور به شکل ریشه‌ای با دیگر شیوه‌های فکر‌کردن به ارزش در تعارض است، ارزش‌هایی که ممکن است در نوع دیگری از جامعه رایج باشد. او نشان می‌دهد که قانون ارزش در سرمایه‌داری همان چیزی است که فعالیت‌های شرکت خدمات مالی بین کاپیتال و ... را به حرکت درمی‌آورد و تأکید دارد باید این نظام ارزش را در تضاد کامل با رهایی و سعادت بشر تلقی کرد. به این معنا که «قانون ارزش» خاصی وجود دارد که سرمایه آن را درونی‌ کرده و اعمالش می‌کند و هر ارزش دیگری را که سر راهش باشد زیر پا می‌گذارد. هاروی با دلیل و استناد به موارد عینی نشان می‌دهد ارزش‌هایی که سرمایه درونی می‌کند در خدمت سعادت و رفاه مردم نیستند و در واقع می‌توانند تهدیدی برای زندگی‌مان محسوب شوند. ازاین‌رو، بر این باور است که هرچه افراد بیشتری متوجه نظام ارزش سرمایه شوند بیشتر قادر خواهیم بود ارزش‌های بدیل‌مان را علیه‌اش بسیج کنیم. او تأکید دارد باید مبارزه علیه سرمایه‌داری را مبارزه علیه ارزش‌ها قلمداد کنیم. این نگرش در زمان‌های مختلف به یک الهیات رهایی انجامیده که عمیقا ضدسرمایه‌داری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.