|

این همه شعبده‌ها عقل که می‌کرد...

احمد طالبی‌نژاد

شیوه‌ای که محمد رحمانیان چند سال اخیر در پیش گرفته و با نوشتن و اجرای نمایش‌های اپیزودیک با حال‌وهوای نوستالژیک می‌کوشد فضای ذهنی جامعه ایران در چند دهه اخیر را بررسی کند، از یک‌سو با اقبال مخاطبان روبه‌رو شده و از سوی دیگر مورد نکوهش برخی صاحب‌نظران قرار گرفته که مدعی‌اند این نوع نمایش‌های کوچک که گاهی پیوند درونی هم ندارند، فرصت کافی برای پرداختن عمیق به موضوع ایجاد نمی‌کنند و به نظر می‌رسد رحمانیان به برخی موضوع‌های اجتماعی نوک می‌زند، احساسات مخاطبان را قلقلک می‌دهد و رهایش می‌کند. هر دو گروه هم به گمان من حق دارند. چه مخاطبان انبوهی که مثلا در همین نمایش ترانه‌های قدیمی پیکان جوانان، به شوخی‌های جسورانه و انتقادهای رک و پوست‌کنده - مثلا شوخی با چندکاره‌بودن غلامعلی حدادعادل- از اخلاقیات جامعه می‌خندند و سرشار از شور می‌شوند و در مواردی که از سابقه موضوع بی‌اطلاع‌اند، سکوت می‌کنند؛ به انتظار لحظه‌های مفرح بعدی و جالب اینکه میانگین سنی تماشاگران، به 40 سال نمی‌رسد. یعنی اینها نه از ماجراهای مورد اشاره خبر دارند و نه از ترانه‌هایی که به‌عنوان نخ تسبیح این اپیزود‌ها را به هم وصل می‌کنند، هیچ خاطره‌ای. اما لحن سرخوشانه و شوخ‌طبعانه رحمانیان در نوشتن متن و اجرا، گذشته و حال را به هم پیوند می‌زند. به‌عنوان مثال ماجرای اوین سینمای ونک که در اواخر دهه 1340 راه‌اندازی شد و به‌عنوان یکی از نشانه‌های مدرنیسم مورد توجه جوانان آن روزگار که امروز در حال طی‌کردن دهه ششم یا هفتم عمر خود هستند، قرار گرفته بود اما امروز کمتر کسی حتی محل آن را به یاد می‌آورد، در ساختاری پلیسی- جنایی، تبدیل به نوعی بازی سیاسی می‌شود که جوانان امروزی هم نمونه‌هایش را دیده یا درباره‌اش شنیده‌اند. ممکن است شهرنشینان امروزی هنگامی که از مقابل کارخانه پپسی‌کولا (زمزم) در خیابان آزادی نبش جیحون رد می‌شوند؛ حتی نگاهی هم به آن سو نیندازند اما قدیمی‌ها فراموش نکرده‌اند که برخی مردم به‌ویژه در روزهای تعطیل، یکی از تفریحاتشان ایستادن در مقابل خط تولید و پرکردن این نوشابه بود که از پشت دیوار شیشه‌ای کاملا پیدا بود. حالا رحمانیان این تفریح ساده مردم را با یکی دیگر از تفریحات ساده همین مردم یعنی سینمارفتن در‌هم‌ آمیخته و تبدیل به نمایشی ساده از خوشی‌های ساده کرده است. خوشی‌های ساده‌ای که ناگهان در معرض خطر قرار می‌گیرند. بقیه بخش‌ها هم به‌همین‌ترتیب از یک سو بار نوستالژیک دارند و از سوی دیگر اشاراتی به حوادث روز جامعه. از ماجرای ترشی‌فروشی یک خانم در حوالی میدان ونک که پیوند می‌خورد به ماجرای دردناک مدرسه دخترانه شین‌آباد که باعث سوختن تعدادی از دختران دانش‌آموز شد تا تبدیل‌شدن بیمارستان امید واقع در خیابان نوفل‌لوشاتو (چرچیل) به تماشاخانه شهرزاد؛ یعنی همان جایی که این نمایش در آن اجرا می‌شود. این میزان ذکاوت و تخیل از محمد رحمانیان، دوست و همکار 40ساله‌ام بعید نیست که من و دیگر دوستان و حتی تماشاگران تئاتر امروز ایران از اینها بیشتر را از وی دیده‌اند. می‌ماند استفاده از عنصر تکرارشونده در کار‌های اخیر او یعنی بازخوانی و درواقع اجرای زنده ترانه‌های قدیمی و محلی در فواصل اجرا نمایش که در دو کار پیشین یعنی ترانه‌های قدیمی و ترانه‌های محلی با صدای حزین علی زندوکیلی خوانده می‌شد و این‌بار تعدادی با صدای پرطنین رضا یزدانی و یک ترانه هم با صدای گرم احسان کرمی اجرا می‌شود؛ هم فال و هم تماشا. این ویژگی به گمان من از سینمای عامه‌پسند ایران در سال‌های پیش از انقلاب عاریه گرفته شده. یادمان هست که در هنگامه‌های عاطفی ناگهان ستاره فیلم با آواز و قر و قمیش حال‌وهوای تماشاگران را دگرگون می‌کرد؟ خب این یک بازی هوشمندانه با حافظه مخاطبان است. ترانه‌ها در همه دوران‌های گذشته و حال، گویای حال و هوای جامعه‌اند. دست‌کم پس از کودتای 28 مرداد، ترانه‌ها به اصلی‌ترین محمل بیان احساس و عواطف مردم تبدیل شدند. بهترین ترانه‌سرایان، بهترین آهنگ‌سازان و بهترین خوانندگان در پشت میکروفن رادیو، غم‌ها و شادی‌های مردم ترس‌خورده و بهت‌زده را فریاد کشیدند و به‌این‌ترتیب انبوهی از آثار درخشان خلق شدند که مایه فخر اهالی و دوستداران موسیقی به حساب می‌آیند. حتی در زمینه موسیقی موسوم به کوچه‌بازاری هم ما شاهد انبوهی ترانه بودیم که واگویه درددل‌ها و آرزو‌های اقشار فرودست جامعه بودند. از ترانه‌های قاسم جبلی گرفته تا آغاسی و یساری و... . رحمانیان با آگاهی از این ویژگی‌ها، این مجموعه نمایش‌های موزیکال را که یادآور ملودرام‌های برادوی هستند، می‌پروراند و اجرا می‌کند. از آن سو شنیده‌ایم که برخی، این کار‌ها را با آثار گذشته او که از متن و اجرائی قوی و پروپیمان برخوردار بودند، مقایسه می‌کنند و به این نتیجه می‌رسند که اجرا‌ها در خوش‌بینانه‌ترین شکلش نوعی نان به نرخ روز خوردن و همسوشدن با سلیقه‌های عوام‌مآبانه است.

می‌شود به این گروه هم حق داد اما فراموش نکنيم که جامعه ما در مادی‌ترین شکل ممکن قرار گرفته و فضیلت‌ها به مرور جایشان را از دست داده‌اند. پس هنرمند هم حق دارد که به فکر زندگی پرهزینه خود باشد و چرا نباشد وقتی افرادی ظاهرالصلاح، با چمدان‌های پر از دلار فرار کردند و سر از قمارخانه‌های ینگه دنيا درآوردند یا در همين سرزمین فارغ‌البال در حال شمارش ‌میلیاردی هستند؟ باری سر آن ندارم که این نمایش را قیاس کنم با مثلا روز حسین (که متن کاملش را خوانده‌ام یا عشقه که جسارت‌آمیز‌ترین نمایشی است که با مضمون تاریخ اسلام اجرا شده یا حتی کار‌های غیرمذهبی و غیرتاریخی رحمانیان. اما در قیاس با مثلا ترانه‌های قدیمی - نخستین کار در این مسیر- پیکان جوانان اثر بهتر و پخته‌تری نیست. نوعی تعجیل در نوشتن و به‌صحنه‌بردن در این نمایش دیده می‌شود که شاید هم یکی از دلایلش ممیزی‌های فراوانی باشد که طبق اقوال در آن صورت گرفته. اما همه اینها باعث نمی‌شود ما فراموش کنیم که محمد رحمانیان امروزه نمادی از تئاتر ملی ماست و بسیاری از جوانان به‌حق او را الگوی خود قرار داده‌اند. رحمانیان سرشار از سواد و تجربه است و حق بزرگی بر گردن تئاتر امروز ایران دارد. همان حقی که زمانی اکبر رادی، بهرام بیضایی، عباس جوانمرد و حمید سمندریان داشتند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.