درباره اجرای «اصفهان، شهر بچههای لهستان» به کارگردانی رکسانا مهرافزون
در جدال با فراموشی
رضا سرور
هر مهاجری، در روزهای نخست اقامتاش در سرزمینی بیگانه، پیش از فراگرفتنِ زبانِ آن دیار، تئاتر را تجربه میکند. او با نگریستن به چهرهی دیگران حدس میزند که لبخندشان از روی مهربانی است یا تمسخر؛ اکراه یا همدلی را از ژستهایشان درمییابد و در مقابل، خود نیز برای رساندن مقصود، از چهره و بدن یاری میجوید. در غربت، و در غیاب زبان مادری، تئاتر در خالصترین فرم خود، به شکل پانتومیم، حضور مییابد. تئاتر زبان غربت است، زبان تبعید، چنانکه بیانِ اقلیت نیز هست؛ و به گمان من اتفاقی نیست که تئاتر، از روزگار نگارش پناهجویان آیسخولوس تا مهاجرانِ مروژک، رساترین صدای راندهشدگان بوده است. نمایش اصفهان، شهر بچههای لهستان بر پایهی همین ویژگی تئاتر شکل گرفته است و دورنمایی از سرنوشت مهاجران لهستانی در جنگ جهانی دوم را ترسیم میکند. اما در این نمایش، برخلاف درامهای تاریخی و مستند، خبری از شخصیتهای نامدار نیست، زیرا از یکسو، نه خبری از شخصیتهای مشهور و تاریخسازی چون هیتلر، استالین و آیشمان است و از دیگرسو، هیچیک از شخصیتهای این نمایش نامِ مشخصی ندارند. در واقع، با حذف نامداران، فرصتی برای بازنمایی گمنامان -این پیادگانِ عرصهی تاریخ- فراهم آمده است. اما هنگام تماشای نمایش، بدون دانستن نامِ شخصیتها، چگونه میتوان به هویت و سرگذشت آنها پی برد؟ تجربهی دیدن این نمایش درست مانند نگریستن به عکسهای سیاه و سفیدی است که در جنگ جهانی دوم از شهرهای ویران، اردوگاههای کار اجباری، گتوها و کمپهای مهاجران برداشته شده است. در این عکسها، گروهی از انسانها به ما خیره شدهاند، ما نام آنها را نمیدانیم، اما از طریق بدنهای استخوانی و رنجورشان، از حالاتِ پریشان چهره و نگاههای مات آنها به هویت و سرگذشت دردبارشان آگاهی مییابیم. در غیاب نام، بدن در رساترین حد بلاغی خویش، رنجِ سرنوشت را بیان میکند. مصایبِ تاریخ را نهتنها از طریق نامها و روایات بلکه به میانجی بدنها نیز میتوان دریافت. آشویتس، دندههای بیرونزدهی یهودیان است، داخائو سینهی پرشیر مادری است که دیروز فرزندش را به خاک سپرده و تبعید، دست خستهای است که چمدانی سنگین را هزاران کیلومتر به دنبال کشیده است. بازیگران نمایش، با چمدانهایی در دست، بر محیط دایرهای میچرخند که تماشاگران را در خود محاط کرده است، بهعبارت دیگر، نمایش بر تماشاگرانِ نشسته بر زمین فرو میبارد. هربار که چمدانها بر زمین گذاشته میشوند، بخشی از روایت سفر، پارهای از روایت درونی تاریخ بیان میشود و همزمان، این روایت شخصی با پخش تصاویر و فیلمهای مستند -روایت بیرونی و رسمی تاریخ- مؤکد میشود. نمایش در فاصله میان این دو روایت درک میشود. در فاصله میان آشویتس تاریخی و آشویتس خصوصی، میان دوزخ درون و برون، و یا بهعبارت دیگر، بر روی خط مرزی تاریخ است که نمایش روایت خویش را آغاز میکند. این خط مرزی تاریخ، علاوهبر تقسیمبندی روایت به قلمروهای درونی و بیرونی، کارکرد دیگری نیز دارد و آن، انقسامِ زمانِ یکپارچه تاریخی به گذشته و حال است. اینبار نیز بهرغم نمایشهای کلاسیک تاریخی و مستند، نمایش فقط به وقایع تاریخی -بهمثابه رخدادهایی تمامشده- نمیپردازد بلکه با احضار آنها به زمان حال و مرتبط ساختنشان با وقایع امروز، هسته صلب آنها را میشکافد تا در ادراک ما از آنها تغییری پدید آورد. به این ترتیب، نمایش «اصفهان، شهر بچههای لهستان» صرفاً داستان کودکانی نیست که 75 سال پیش از لهستان به ایران آمدند بلکه درعینحال، داستان نوجوانان ایرانی نیز هست که از افق امروز به این رخداد مینگرند و در حین کاوشهای تاریخی، به مسایل حاد زمانه خویش برمیخورند، به خشکسالی، به محدودیت و سترونی، و یا بهعبارت دیگر، به مرزهای محتوم تاریخی سرزمینشان. بدینسان، نمایش از مرز تاریخِ دیروز فراتر میرود، زمانِ نمایشی دوپاره میشود، حتی فیلمها و تصاویر مستند نیز به روایتهای دیروز و امروز مهاجران تقسیم میشوند. با گذشتن از مرز تاریخ، بازیگران به تواتر هم کودکان دیروز لهستانی و هم نوجوانان امروز ایرانی میشوند، بدنِ دوگانه بازیگر، خود و دیگری را بازنمود میکند، بدن گذشته (کودکان لهستانی) به بدن امروز (نوجوانان ایرانی) بدل میشود. بدین معنا، مرز میان این دو بدن، همان مرز تاریخی است. در تئاتر، بدن محلِ نقر تاریخ است. بدنِ گذشته (نقش) در بدن امروز (بازیگر) احیا میشود و آلام پیشین را با مصایب امروز درمیآمیزد. در هر دورهای، بازیگران مختلف، با بدنهایشان، نقشهایی ثابت و تکرارشونده را ایفا میکنند، اگرچه این بدنها به زمانها و کشورهای مختلفی تعلق دارند اما نقش و سرنوشت محتوم آنها یکسان باقی میماند. این ذات نمایش و البته، تاریخ است. من در این جایگزینی بدنها، در دایره بسته نمایش، با آن تصاویر موحشی که از مرگ و غربت و خشکسالی بر تماشاگران فرو میبارید، چشمانداز امیدوارکنندهای ندیدم. حتی رقص آیینی نیز شادی زودگذر و پیامدی غمناک داشت. در این چشمانداز تیره، بدن نوشکفته و چهره شاداب بازیگران جوان، بر اندوه روزانهام افزود. نمایش اصفهان، شهر بچههای لهستان، نمایشی ناتمام است و این ناتمامی، برآمده از خصلت پژوهشی آن است. محدود نماندن موضوع نمایش به وقایع ماضی، امتداد یافتناش به موضوعات بحرانی امروز، آن را از حد نمایش تاریخی مستند فراتر برده و به پژوهشی زنده بدل کرده است. در اینجا نیز همچون هر پژوهش اصیلی، بهجای پاسخهای قطعی، هردم پرسشهایی جدید مطرح میشوند، و موضوعات بیش از آنکه واضح و گشوده شوند، پیچیدهتر و گستردهتر از پیش باقی میمانند. این خصلت فرمی نمایش، مابهازای اجتماعی نیز دارد، فجایع تاریخی نهتنها به انتها نمیرسند و یا حلوفصل نمیشوند بلکه هربار بهصورتی پیچیدهتر عیان میشوند. تاریخ بهمثابه پروژهای پیشرونده، غامض و فراگیر هردم با مهابت بیشتری به ویرانیهایش ادامه میدهد، هر روز شهرهای بیشتری ویران میشود، دیوانگان جدیدی بر مسند قدرت مینشینند و مهاجران بیشتری به اردوگاههای مرزی میرسند و آرزوی بازگشت به خانه، هر دم محالتر بهنظر میرسد. هربار چمدانی بر زمین گذاشته و بیدرنگ برداشته میشود، از غربتی به غربت دیگر، این همان دایرهای است که در نمایش هیچگاه بسته نمیشود. هنگام شروع نمایش بازیگری میگوید: «ما میبخشیم اما فراموش نمیکنیم». هنگام خروج از تالار نمایش، در دالانهای خروجی بهیاد آوردم که زمانی افلاتون هشدار داده بود ما در عالم مُثُل همهچیز را میدانستهایم و در این جهان، آموختن فقط بهمثابه یادآوری است. اگر آگاهی همان یادآوری باشد آنگاه فراموشی وقایع، چیزی جز جهل نیست. بهیادآوردن، حافظه سیاهِ تاریخ را برانگیختن، و آنگاه بیدریغ بخشودن؛ منطق نمایش چنین بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.