عدم قطعيت در اقتصاد
پس از فروپاشي بازارهاي مالي والاستريت در سال 2008 براي بسياري از اقتصاددانان آشكار شد كه نظامهاي مالي همراه با ديگر نظامهاي اجتماعي و اقتصادي در برابر دستكاري سودجويانه گروههاي كوچكي از بازيگران ايمني لازم را ندارند. در نتيجه دو پرسش طبيعي به ميان آمد: در يك نظام اقتصادي پيشنهادي يا در طراحي يك نظام سياستي معين آيا امكان پيشبيني و احتمالا پيشگيري از چنين دستبردهايي وجود دارد؟ و آيا ميتوانيم روشهايي شايد خودكار طرح كنيم كه به كمك آنها بتوانيم نظامهاي سياستي را بيازماييم و ببينيم چه نقاط ضعفي دارند و در برابر دستكاريهاي احتمالي آسيبپذيرند تا بتوانيم در آينده جلوي چنين رويدادهايي را بگيريم؟ در واقع اين بحثي بود كه سه دهه پيش از بحران سال 2008 به صورت فزاينده در ميان بخشي از اقتصاددانان شكل گرفته بود كه مفروضات كليدي يعني عقلانيت مطلق، تعادل، بازده نزولي و عاملان مستقل ديگر چندان قابل اعتماد نيستند. يكي از رويكردهايي كه ادعاي گسست از اين نوع نگاه را در اقتصاد «نوكلاسيك» دارد اقتصاد مبتني بر «پيچيدگي» است كه از دهه 1970 به اينسو به آن پرداخته شده است. علم کلاسیک، اقتصاد را نظامی عقلانی، ماشینواره، و اساسا در حال تعادل میانگارد. همگام با دوره پستمدرن و به موازات تحولات حوزههایی مانند اطلاعات، فناوری، نظریه شبکهها، نظریه آشوب، و زیستشناسی امروزه اقتصاد نیز به چشم یک سامانه پیچیده، ناکامل، دور از تعادل، و در حال تکامل دائمی نگریسته میشود. کتاب «پیچیدگی و اقتصاد» میکوشد با چنین نگرشی، به پرسشهای مهمی ازجمله چگونگی شکلگرفتن حبابها و فروپاشی بازارهای مالی پاسخ دهد. برایان آرتور، استاد دانشگاه استنفورد و برنده جایزه شامپتر در علم اقتصاد است. در مقالات اين كتاب، اقتصاد به طور كلي سامانهاي فرض شده است كه لزوما در حال تعادل نيست، بلكه سامانهاي است كه در آن عاملها در واكنش به پيامدهاي تعاملات متقابل خودشان، پيوسته كنشها و راهبردهايشان را عوض ميكنند و در حال خلق يك «زيستبوم» رفتاري هستند كه بايد به طور متقابل خودشان را با آن وفق دهند. مقاله اصلي كتاب چارچوبي براي علم اقتصاد مبتني بر پيچيدگي به دست ميدهد و در واقع حكم مقدمهاي را براي ساير مضامين مطرحشده در كتاب دارد. علم اقتصاد مبتني بر پيچيدگي بر اين قضيه استوار است كه اقتصاد لزوما در حال تعادل نيست بلكه عاملهاي اقتصادي در واكنش به پيامدهاي كردارها و راهبردهاي متقابل يكديگر، كردارها و راهبردهاي خودشان را تغيير ميدهند. اين امر به تغيير بيشتر پيامدها ميانجامد و از اين رو بار ديگر لازم ميآيد عاملها خود را با وضع جديد سازگار كنند. بنابراين ميتوان گفت عاملها در جهاني زندگي ميكنند كه در آن، باورها و راهبردهايشان پيوسته محك ميخورند تا معلوم شود آيا در وضعيت حاصل (يعني آن زيستبومي كه اين باورها و راهبردها مشتركا پديد آوردهاند) شايسته بقا هستند يا نه. اقتصاد آرايشها و كنشهاي گسترده و پيچيدهاي است كه در آن عاملها (مصرفكنندگان، بنگاهها، بانكها، سرمايهگذاران، كارگزاران دولتي) به دادوستد اشتغال دارند، سفتهبازي ميكنند، ميخرند و ميفروشند، به توليد محصول ميپردازند، خدمات خود را عرضه ميدارند، به نظاره سرگرماند، در بنگاهها سرمايهگذاري ميكنند، راهبرد به كار ميگيرند، ميكاوند، پيشبيني ميكنند، رقابت ميكنند، ياد ميگيرند، نوآوري ميكنند و خودشان را با وضع تطبيق ميدهند. در اصطلاح امروزي ميگوييم اقتصاد سامانه شلوغي از رفتارهاي موازي است. الگوهاي تجمعي نيز از همين رفتارهاي موازي برميخيزند. يكي از نخستين يافتههاي علم اقتصاد كه بيگمان به آدام اسميت باز ميگردد اين است كه الگوهاي انباشتي از رفتارهاي فردي شكل ميگيرند و رفتار فردي به نوبه خود واكنشي است به الگوهاي انباشتي. به سخن ديگر، در اينجا با يك حلقه تودرتو سروكار داريم و ارتباط اقتصاد با پيچيدگي از راه همين حلقه است. پيچيدگي يك نظريه نيست بلكه جنبشي است در علوم كه هدفش مطالعه اين است كه عناصر يك سيستم كه با يكديگر برهمكنش متقابل دارند، چگونه الگوهاي انباشتي پديد ميآورند و چگونه اين الگوها به نوبه خود موجب ميشوند همان عناصري كه با يكديگر برهمكنش دارند تغيير كنند يا خودشان را با وضع جديد تطبيق دهند. يكي از مثالهاي پيچيدگي ميتواند اين باشد كه چگونه خودروهاي منفرد در برهمكنش با هم الگوهاي ترافيك را پديد ميآورند و چگونه اين الگوها به نوبه خود موجب ميشوند خودروهاي منفرد جا عوض كنند. پيچيدگي با شكلگيري سروكار دارد؛ شكلگيري ساختارها و اينكه چگونه ساختارها بر عناصر شكلدهندهشان اثر ميگذارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.