اثرات احداث باغات ديم بر منابع آب حوضههاي آبريز
عباس جنگيمرني*
بهتازگی مرکز مطالعات استراتژيک رياستجمهوري، نشستي را با عنوان «امنيت آب و غذا در برنامههاي پنجساله توسعه» برگزار كرد. يکي از مباحث اصلي اين نشست، تأثير سوء احداث باغات ديم بر منابع آب بود و شرکتکنندگان در آن، نقطهنظرات و دغدغههاي خود را درباره اجراي يکي از بندهاي قانون برنامه ششم توسعه بيان کردند. اين اولينبار نيست که در قوانين و مقررات کشور، تکاليف متضاد با مديريت پايدار منابع آب و محيط زيست تصويب و عملياتي ميشود. پيشنهاد، تصويب و اجراي بند پ ماده ۳۱ قانون برنامه ششم توسعه در راستای احداث ۵۰۰ هزار هکتار باغات مثمر ديم در اراضي شيبدار کشور، ابهامات و نقدهاي جدي و متعددي را در ميان جامعه و کارشناسان و البته فضاي رسانهاي کشور به دنبال داشته است.
بر اساس اطلاعات ارائهشده از سوی وزارت جهاد کشاورزي، بهعنوان مجري و متولي اجراي اين طرح، قرار است در سالهاي اجراي برنامه ششم توسعه کشور، در اراضي سرشاخههاي رودخانههاي با استعداد بارندگي بيش از ۴۰۰ ميليمتر در سال و در سطح استانهاي مختلف، ۵۰۰ هزار هکتار از مراتع و اراضي به باغات ديم تبديل شود. همچنين براي متقاضيان به ازاي هر هکتار، حدود 80 ميليون ريال وام از طريق وزارت جهاد کشاورزي اعطا ميشود. براي اجراي طرح یادشده، حدود ۶۵۰ هزار هکتار عرصههاي مستعد در حوضه آبريز رودخانههاي ايران شناسايي و تعيين شده است. با تحليل رابطه آب، خاک و گياه، واضح است باغات ديم مثمر در بالادست حوضههاي آبريز، داراي تبخير و تعرق و مصرف آب هستند. اکنون سرشاخههاي رودخانه کر در استان فارس بهعنوان يک تجربه پيشرو و يکي از مثالهاي عيني، جلوي چشمان کارشناسان منابع آب و کشاورزي است. از سال ۱۳۷۲ تاکنون احداث باغات در سرشاخههاي حوضه آبريز رودخانه کر سرعت گرفته و رواناب سطحي را در اين حوضه آبريز بهشدت کاهش داده است. به تبع آن، منابع آب زيرزميني نيز دچار نقصان شده است؛ بهطوريکه درحالحاضر حقابهداران پاييندست، امکان کشاورزي در اراضي خود را ندارند. در اين رابطه يک پرسش اساسي اين است که آيا ميتوان حقوق قانوني مصرفکنندگان پاييندست رودخانهها را که طبق مقررات جاري عموما حقابهدار هستند، با احداث اين باغات و تصرف غيرمستقيم آب، از بين برد و طرحهاي قبلي کشاورزي، صنعتي و... در پاياب رودخانهها را دچار کمبود آب كرد؟ درحالحاضر، آيا اساسا آب اضافهاي در حوضههاي آبريز رودخانههاي ايران وجود دارد که در سرشاخههاي آنها باغ مثمر ديم احداث شود؟ تبديل مراتع به باغات ديم، چه آثار و تبعات سوئي را بر توسعه پايدار، زيستبوم و طبيعت هر استان و منطقه خواهد داشت؟ اکنون در پاييندست اغلب حوضههاي آبريز مانند بختگان، هليلرود، زايندهرود، حبلهرود و کشفرود، آب کافي براي کشت اراضي حقابهداران نيست. درحالحاضر، اغلب اراضي پاييندست رودخانهها يا کشت نميشوند يا با کمآبياري، کشاورزي ميشوند. به نظر ميرسد طراحان بدون پاسخ علمي و دقيق به سؤالها و ابهامات موجود و تبيين کامل تأثيرات احداث اين باغات ديم بر منابع آب و محيط زيست حوضههاي آبريز، با سرعت در حال اقدام براي توسعه و احداث باغات ديم مثمر در سرشاخه رودخانههاي بحرانزده ايران هستند. آيا اين ظلم به رودخانههاي اغلب کمآب يا خشک کشورمان نيست؟ بايد براي حفظ منافع ملي و جلوگيري از تخريب بيشتر منابع آب و محيط زيست حوضههاي آبريز کشور، پاسخ ابهامات زير کاملا روشن و از سوی مراجع علمي و فني مطالعه و شفاف شود: ۱- درباره نتايج تخريب مراتع مستعد بالادست رودخانهها و دستکاري خاک آنها در فرايند احداث و بهرهبرداري از اين باغات، ارزيابي جامعي شده است؟ ۲- آبي که باغات جديد استفاده خواهند کرد، درحالحاضر به چه مصرفي ميرسد؟ ۳- با احداث اين باغات، چه تعداد کشاورز و چه ميزان اراضي حقابهداران يا مشترکان قديميتر در پاييندست حوضههاي آبريز با کمبود يا نبود امکان تأمين آب مواجه ميشوند؟ ۴- چه ميزان آب از تغذيه آبخوانهاي هر حوضه آبريز کاهش مييابد؟ ۵- چه حجم آبي از ورودي آب به تالاب يا بازه انتهايي رودخانه يا سدهاي حوضه آبريز و نيز از روانابهاي رودخانههاي آن حوضه کاسته ميشود؟ ۶- بهطور کلي، آبي که با اجراي بند پ ماده 31 قانون برنامه ششم توسعه کشور مبني بر احداث ۵۰۰ هزار هکتار باغ در اراضي شيبدار، مصرف ميشود الان چه سرنوشتي دارد و اکنون در کجاي بيلان منابع آب هريک از حوضههاي آبريز ايران قرار دارد؟ *کارشناس مديريت منابع آب
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.