|

دورنگاهی برای برون‌رفت از صلح مسلح

امیرحسن کشاورززاده.کارشناس روابط بین‌الملل

امروز پس از نابودی داعش، خاورمیانه در شرایط جدیدی قرار گرفته است؛ شرایطی که می‌توان مشابه آن را در جنگ سرد جست‌وجو کرد. امروزه در خاورمیانه شاهد رشد روزافزون تسلیحات نظامی هستیم به علاوه اینکه بسیاری از گروه‌های میلیشیایی به‌وجود‌آمده در منطقه با هدف مقابله با تروریسم اکنون در دوره پساداعش به سر می‌برند پس تمرکز آنها دیگر روی مقابله با داعش نیست. امروز خاورمیانه به صلحي مسلح مبتلا شده که در صورت عدم درمان می‌تواند نتایج بسیار مخرب‌تری از داعش بر جای بگذارد. باید به این نکته نیز توجه داشت که هنوز تفکرات افراطی در خاورمیانه ریشه‌کن نشده و نابودی داعش نباید این تلقی را در خاورمیانه و جهان ایجاد کند که تفکرات افراطی هم از بین رفته است. همان‌طور که گفته شد، نظیر شرایط کنونی خاورمیانه را می‌توان در دوران جنگ سرد جست‌وجو کرد. یکی از راه‌حل‌هایی که در سال‌های جنگ سرد برای کاهش تنش پیشنهاد شد که البته هیچ‌گاه اجرا نشد و بی‌نتیجه ماند، برنامه پیشنهادی راپاسکی بود. او بین سال‌های ۱۹۵۶ تا ۱۹۶۸ وزیر خارجه لهستان بود. برنامه‌ای که او در سازمان ملل پیشنهاد داد عبارت بود از ایجاد منطقه‌ای بدون سلاح هسته‌ای در اروپای مرکزی، این منطقه شامل کشورهای لهستان، جمهوری فدرال آلمان (آلمان غربی) و جمهوری دموکراتیک آلمان (آلمان شرقی) بود که در اصلاحات بعدی این طرح، چکسلواکی نیز به این منطقه اضافه شد. بند اول و اصلی این معاهده پیشنهادی آن بود که سلاح‌های هسته‌ای در این منطقه تولید و انبار نشود. هدف این بند در اصل کاهش تسلیحات نظامی به طور هم‌زمان در اروپای مرکزی بود که باعث می‌شد تنش‌ها بین بلوک شرق و غرب کاهش پیدا کند. او در بند آخر نیز راه‌هایی برای کاهش اختلافات و حل مسائل احتمالی و نیز مستحکم‌کردن این معاهده پیشنهاد کرده بود که عبارت بودند از: امضای یک معاهده چهارطرفه با مضمون پایبندی به شرایط پیشنهادی راپاسکی از طرف کشورهای دخیل در این طرح و امضای معاهده‌ای از طرف سردمداران بلوک شرق و غرب به طور هم‌زمان به منظور حمایت از این طرح. با اینکه این طرح در میان کشورهای عضو پیمان ورشو پذيرفته شد اما از طرف کشورهای عضو ناتو به‌رسميت شناخته نشد، زیرا آمریکایی‌ها معتقد بودند این معاهده تعادل قدرت در اروپا را بر هم مي‌زند و سرآغاز تنش‌های بسیاری است؛ در اصل این طرح پیشنهادی را ترفندی برای تسلط بیشتر نیروهای شوروی در اروپای شرقی می‌دانستند. علاوه بر این، دکترین هالستاین نیز مانعی بر سر راه ایجاد ارتباطات دیپلماتیک برای اجرای این طرح بود. البته در سال‌های بعد راپاسکی اصلاحاتی را روی این طرح انجام داد که بااین‌حال این طرح توفیقی نیافت و در عمل اجرا نشد. حال خاورمیانه امروز بیش‌ازپیش دوقطبی شده است که این موضوع خود، راه‌کارهایی را طلب می‌کند که بتوانند هم‌گرایی نسبی را در خاورمیانه به وجود آورند و احتمال بروز داعشی دیگر یا تنش‌هایی از این نوع را کاهش دهند؛ از جمله راه‌کارهایی که می‌تواند در این برهه از زمان مفید واقع شود، کاهش هم‌زمان تسلیحات کشورهای خاورمیانه در منطقه خواهد بود كه البته برای ایجاد چنین معاهده‌هایی چالش‌های بسیار سختی پیشِ‌روی کشورهای منطقه خواهد بود. معاهدات این‌چنینی نیاز به دیپلماسی پویا و خلاق دارد که بتواند به تمام طرفین این اطمینان را بدهد که این کار جنبه‌ای صلح‌آمیز دارد. بنابراين برای این کار لازم است منطقه‌ای در خاورمیانه در نظر گرفته شود و در بازه‌های زمانی مشخص طرفین اقدام به کاهش تسلیحات خود کنند و نهادی از دو طرف بر روند اجرا نظارت داشته باشد. سازوکار دیگر آن است که بودجه نظامی کشورهای منطقه در چندین قدم، با فاصله‌های زمانی معین به طور هم‌زمان کاهش یابد. علاوه بر اینها شرط الزام‌آوربودن این تعهدات نیز شرطی اساسی خواهد بود چراکه تلقی دروغین‌بودن این‌گونه از معاهدات از ابتدای امر در بین جریان‌های فکری منطقه وجود خواهد داشت. به طور قطع رشد دوقطبی در خاورمیانه پس از داعش سرعت پیدا مي‌كند چراکه بعد از نابودی داعش همان‌طور که بیان شد میلیشیاهایی که در منطقه با هدف مبارزه با بشار اسد یا داعش تجهیز شده بودند، نسبت به اهداف سازمان‌نیافته‌ای هدایت خواهند شد.خاورمیانه تا به امروز آسیب‌های فراوانی را از جنگ‌های مذهبی یا قومیتی متحمل شده است. خاورمیانه امروز بیش‌ازپیش ملتهب شده، ‌از جنگ در یمن گرفته تا بحران قطر و داعش و نیز اتفاقات اخیر لبنان و استعفای سعد حریری همه بیانگر این نکته هستند که بحران‌های خاورمیانه با وضع و رویه کنونی حل نخواهد شد؛ مگر ایجاد تفکر و استراتژی جدید با هدف کاهش اختلافات بین کشورهای منطقه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.