اظهارات جدید عمر البشیر تغییر رویکرد یا ژست سیاسی
جواد ابو*
دیرزمانی از رفتار ناخوشایند عمرالبشیر، رئیسجمهور سودان، علیه کشورمان در خطرناکتردانستن ایران از داعش و اتهام تلاش ایران برای گسترش تشیع در سودان نمیگذرد. زمستان سال 1394 بود که البشیر در حمایت از عربستانسعودی (پس از حمله به سفارت و کنسولگری عربستان در ایران و قطع ارتباط سیاسی عربستان با ایران) روابط دیپلماتیک خود با ایران را قطع و هجمهای از اتهامات را علیه جمهوری اسلامی ایران روانه کرد. آن زمان، بسیاری بر این اعتقاد بودند که سودان تحت فشارهای سیاسی و اقتصادی، از محور مقاومت خارج شده با اتخاذ راهبرد جدید منطقهای به صف مخالفان جمهوری اسلامی پیوسته است. همزمان عدهای دیگر، رفتار سودان را تغییر تاکتیکی و موقت تفسیر كردند و از بازگشت این کشور به خط کشورهای همسو با ایران در آیندهای نهچنداندور خبر دادند.
در مرحله بعد، پیوستن سودان به ائتلاف عربستانسعودی علیه یمن، تردیدها درخصوص تاکتیکیبودن رفتار سودان را کمرنگ کرد. خاطره همکاری نظامی سودان با عراق در جنگ تحمیلی علیه ایران (در دوره ریاستجمهوری جعفر نمیری بر سودان) از طریق تأمین مزدور، به افکار عمومی کمک کرد تا دریابند که این کشور ظرفیت دشمنی با جمهوری اسلامی را دارد. زمستان 1394 اما، اوج ویرانگری داعش و جولان گروههای تروریستی تأمین مالی و تجهیزشده از سوی عربستان و قطر، یعنی داعش و جبهة النصره در عراق و سوریه بود. نه از حضور قوی روسیه در سوریه خبری بود و نه از همکاری ترکیه با محور ضدسعودی. اسد در شرایط ضعف قرار داشت و زمان بهنفع عربستان و همپیمانانش حرکت میکرد. عمرالبشیر نیز از فرصت بهدستآمده استفاده و ضمن تشدید مواضع ضدایرانی، خود را به جبهه آنان نزدیکتر كرد. وضعیت اما در پاییز 1396 فرق کرده است. از داعش سرمست از کشتار و فتح سرزمین شام، چیزی جز گروههای چنددهنفری پناهبرده به دامن آمریکا و شرکای عرب برای درامانماندن، باقی نمانده است. محور روسیه، ایران و اخیرا ترکیه عملا پرچمدار پیروزی در جبهه سوریه شد. نهتنها عربستانسعودی، بلکه دوستان آنهم در این ماجرا باختند. سودان نیز یکی از بازندههای این جنگ بود. درگیرشدن منافع کشوری مانند سودان که با مشکلات عدیده اقتصادی در داخل مواجه است، با مشکلات امنیتی منطقه خاورمیانه راه به جایی نخواهد برد. انتظار ناکامی در یمن، لبنان یا هر مکان جدید نیز بر نگرانیهای آنها دراینباره میافزاید. اظهارات اخیر عمرالبشیر که در حاشیه ملاقات وی با پوتین صورت گرفت، بعد از شکست داعش در منطقه و نشست سهجانبه روسیه، ایران و ترکیه در سوچی بود و بهروشنی حکایت از دریافت پیام تغییر فضای منطقهای ازسوي عمرالبشیر دارد. وی در مصاحبه با شبکه اسپوتنیک روسیه به سه موضوع مهم اشاره کرد: آمریکا بهدنبال تقسیم سودان به پنج کشور است. آمادهایم تا برای تأسیس پایگاه هوایی روسیه در سودان همکاری کنیم و اینکه سودان مخالف هرگونه جنگ اعراب علیه ایران است. این اظهارات در حالی مطرح میشود که عربستانسعودی به دنبال یارگیری و کسب مشروعیت بیشتر برای فشار به ایران و همپیمانان آن، از جمله لبنان است. در این بین سودان، میان ماندن در جبهه سعودی و ادامه حمایتهای منطقهای از این کشور یا تغییر مسیر به سمت شرکای سابق تردید دارد. پیروی از سیاستهای منطقهای عربستان به حضور نظامی در یمن ختم نخواهد شد و هرگونه ماجراجویی نظامی احتمالی در آینده را شامل خواهد شد. اینکه اظهارات البشیر تا چه حد واقعی یا صرفا مانور تبلیغاتی و ژست سیاسی برای اخذ امتیازات بیشتر از سعودی بوده، با گذشت زمان قابل اثبات است، اما البشیر باید بداند که نمیتواند بهتنهایی زمان مناسب را برای انتخاب بازیگر در منطقه تعیین کند، بلکه وی تابعی از تحولاتی خواهد بود که طبیعتا تأثیرگذاری فردی او را بهطور قابلملاحظهای کاهش میدهد. بنابراين بازی با چند برگ برنده بهطور همزمان برای وی امکانپذیر نخواهد بود. فشارهای عربستانسعودی، فعالبودن گروههای سلفی وابسته به این کشور و وضعیت اسفناک اقتصادی سودان از یک طرف در کنار محکومیت جنایی بینالمللی شخص البشیر از سوی دیوان کیفری بینالمللی بههمراه تحریمهای آمریکا از سوی دیگر، در تغییر مواضع سیاست خارجی رئیسجمهور سودان بیتأثیر نبوده است. عمر البشیر که در سال 1889 از دل جریان اسلامخواهی سودان قد علم کرد، بهسرعت تبدیل به پرچمدار گرایشهای اسلامی و اخوانی شد و نزدیک به سه دهه بهعنوان نماینده مقاومت، جایگاه ویژهای نزد افکار عمومی منطقه داشت. چرخش غیرمنتظره وی به سمت عربستان ملک سلمان و محمد بنسلمان، نگاه بسیاری از جریانهای منتسب به مقاومت را نسبت به وی تقلیل داد. بااینحال، تغییر اوضاع منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا، بهویژه در فضای پساداعش فرصتی را فراهم کرده تا اگر وی بهمعنای واقعی خواهان بازگشت به محور مقاومت است، تعلل نکند. *کارشناس روابط بینالملل
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.