بررسي کاهش بارشها و تأثير آن بر منابع آبي کشور
پاييز بيپاييز
صدرا محقق: دو ماه و 13 روز از پاييز گذشته است، اما انگار هيچ خبري از پاييزهاي مرسوم نيست. در استان تهران کل بارندگي آبانماه فقط يک ميليمتر بود، اين در حالي است که ميانگين بلندمدت بارش در اين استان در همين ماه 29 ميليمتر بوده است. در استان تهران کل بارش ابتداي مهر تا چهارم آذر، 74 درصد از ميانگين بارش بلندمدتش در همين مدت کمتر ثبت شده. البته مشکل فقط تهران نيست، 17 استان ديگر کشور که پرجمعيتترين شهرها و استانهاي کشور هستند، کل بارش آنها از اول مهر تا چهارم آذر بين 50 تا 98 درصد به نسبت ميانگين بلندمدت بارش کاهش داشته است. سایر استانها هم جز اردبيل، هرمزگان، فارس و بوشهر - که دو بارش سيلآسا باعث شده است براي دو شهر آخر ميزان بارندگي در آنها 52 و 176 درصد بالاتر از ميانگين بلندمدت بارششان بايستاد - وضع مشابهي دارند، سه استان به اندازه معمول شاهد بارندگي بودهاند و 10 استان ديگر هم بين 12 تا 47 درصد کاهش را ثبت کردهاند. همه اينها حکايت از آن دارد که غول تغيير اقليم و خشکسالي امسال قويتر و ترسناکتر از هميشه در حال بيدارشدن است. اين وضع بيباران و نگرانکننده تا چه زمانی ادامه پيدا ميکند؟ اين سؤال را از شاهرخ فاتح، رئيس مرکز ملي خشکسالي و مديريت بحران سازمان هواشناسي پرسيدم. او در پاسخ اينطور گفت: «همکاران من پيش از اين پيشبيني کرده بودند که بارشهاي امسال مانند سال گذشته، با تأخير شروع ميشود. تا اينجا شواهد همين را نشان ميدهد. پيشبيني ما اين است که وضعيت يک مقدار رو به بهترشدن ميرود و در يکي، دو ماه آينده شرايط به وضعيت طبيعي نزديک ميشود. البته اين را بايد گفت که نکته مهم توزيع بارشهاست، اما همانطور که مشخص است اين مدت توزيع متوازني در دريافت مقادير بارشي در کشور نداشتهايم. در جايي مانند استان بوشهر که بهصورت معمول در ماههاي ابتدايي فصل پاييز هيچ بارشي نداشت، امسال بارشي سيلآسا رخ داد و حجمي معادل کل بارش سالانهاش، بارش دريافت کرد. آمارها نشان ميدهد اين استان بيشتر از حد طبيعي خودش بارش داشته، اما اين بارانها متوازن رخ نداده است و حتي بارش سيلآسا در مواقعي موجب بروز آسيب و مخاطراتي هم شده است». فاتح همچنين ميافزايد: «بااينهمه براي صدور حکم کلي درباره وضعيت بارشي و اينکه آيا بارش مناسب داشتهايم يا نه بايد در پايان سال آبي ببينيم آنچه دريافت کرديم با شرايط طبيعي ما ميخواند يا خير، من فکر ميکنم تا پايان زمستان اين عقبافتادگي جبران شود؛ اما نکته مستتر اين است که توزيع مناسب زماني نداشتهايم و اين مشکل در جاهايي که کشت ديم انجام ميشود مخاطراتي ايجاد کرده است». رئيس مرکز ملي خشکسالي در پاسخ به اين سؤال که با تکرار اين وضعيت در دو سال پياپي آيا ميتوان گفت پاييز در ايران در حال بهتأخيرافتادن است يا خير گفت: «به اين صراحت نميشود گفت پاييز عقب رفته است، اين نتيجه به مطالعه نياز دارد. البته بديهي است که رفتار اقليم به تبع تغييرات اقليمي يک مقدار تغيير کرده، مشاهدات هم اينطور است که وضعيت طبيعي حاکم نيست و ميانگينها تغيير کردهاند آنچه در حال رخدادن است هم در پارهاي مواقع فراتر از ميانگينهاست و رکوردشکني هم شده است؛ برای مثال شاهد بروز «رويدادهاي حدي» هستيم، مثل اينکه يک بارش سيلآسا يا يک خشکسالي شديد در يک جغرافياي خاص، دوره برگشت مشخصي مثلا صدساله داشته است، حالا ميبينيم اين در يک بازه زماني خيلي کوتاهتر رخ ميدهد، در همين آبان گذشته در نقاط زيادي هم کمينه و هم بيشينه دماي ثبتشده تغيير کرده است و آبانماه گرمي را پشت سر گذاشتهايم که خارج از نرم معمول بود. البته در همين ماه جاهايي هم بوده که چند درجه از دماي ميانگين خود دماهايي سردتر را تجربه کردهاند. اينها نشانه افزايش رخدادن رويدادهاي حدي است». پاسخ اين کارشناس هواشناسي در پاسخ به اين پرسش که آيا بارش بارانهاي سيلآسا منفعتي براي زيستبومهاي طبيعي يا حل مشکلات منابع آبي کشور دارد يا خير ميگويد: «قطعا منفعتهايي از جهت پرشدن سفرهها و سيرابشدت تالابهاي خشکشده، مرطوبشدن خاک و جوشيدن چشمهها و جاريشدن رودخانه و... دارد، اما خب منطقيتر اين بود که توزيع متوازن باشد، چون خيلي از بخشها اين فرصت به دردشان نميخورد؛ مثل آسيبي که کشاورز ديمکار ما ميبيند، بارش سيلآسا نهتنها به درد کشاورز ديم نميخورد، بلکه به کار و زمين او آسيب هم ميزند». وضعيت بارندگي در کشور از زمان شروع سال بارشي جديد در حالي است که براساس آمارهاي سازمان هواشناسي تا پايان 12 ماه منتهي به پايان مرداد ۹۶ اغلب مناطق و استانهاي کشور شاهد خشکسالي خفيف و متوسط بودهاند، برای مثال در اين بازه يکساله خوزستان، جنوب ايلام، شمال بوشهر، جنوب کهگيلويه و بويراحمد، بخشهايي از اصفهان و خراسان شمالي و بخشهايي از آذربايجان غربي و شرقي، جنوب غرب خراسان رضوي، يزد، شمال و شرق کرمان، خراسان جنوبي و سيستان و بلوچستان با خشکسالي شديد و حتي در مواردي بسيار شديد مواجه بودند. در حقيقت مساحتهاي تحت تأثير خشکسالي در يک سال گذشته حکايت از آن دارد که حدود ۸۸ درصد از مساحت کشور با درجات مختلف خشکسالي کوتاهمدت مواجه هستند که از اين ميان حدود ۲۶ درصد با خشکسالي خفيف، ۲۹ درصد با خشکسالي متوسط، ۲۴ درصد با خشکسالي شديد و حدود ۹ درصد با خشکسالي بسيار شديد مواجه بودهاند. در اين بازه زماني يک ساله فقط ۱۰ درصد مساحت کشور در شرايط نرمال قرار داشته است. از سويي ديگر بايد ديد بروز پديدههاي اقليمي منحصربهفرد و غير عادي يا آنگونه که کارشناسان ميگويند «رويدادهاي حدي»، به چه علت است و بروز آنها در اقليمي مانند ايران به چه معناست. اين نخستينبار نيست که فلات ايران شاهد چنين پديدههايي است، در سالهاي اخير مواردي از بروز سيلهاي سهمگين تابستانه يا ثبت يکي از گرمترين روزهاي تاريخ زمين با دماي ٦٧,٥ درجه سلسيوس در بندر ماهشهر (مرداد 94) را شاهد بودهايم. به اين موارد بايد آبان گرم و بيباران امسال و کمبارشي شديد پاييز را هم اضافه کنيم. اما بروز اين پديدهها به چه معناست. پيش از اين در گفتوگويي با دکتر حسن لشکري، دانشيار دانشکده علوم زمين و استاد اقليمشناسي دانشگاه شهيد بهشتي، همين سؤال را پرسيدم كه اين بخشي از پاسخ اوست: «اينها نشانههاي تغيير اقليم است و در آينده بازهم بايد منتظر پديدههاي عجيبي مانند اين رويدادها باشيم». لشکري ميافزايد: «در تغيير اقليم ممکن است مناطق خشک، مرطوب يا مناطق مرطوب، خشک شوند؛ اما در پاسخ به اين سؤال که چرا اين پديدهها اتفاق ميافتد، بايد گفت بهدليل اينکه پديدهاي داريم به اسم گردش عمومي جو، همين پديده روي زمين باعث شده است در بعضي جاها کمربندهاي خشک زمين شکل بگيرند، مثل شمال آفريقا و شبهجزيره عربستان و حتي روي برخي اقيانوسها، بعضي جاها نيز به نقاط بسيار مرطوب تبديل شوند، ولي وقتي اقليم بهدلايلي مانند افزايش گازهاي گلخانهاي يا ديگر دستکاريهاي طبيعت دستخوش تغيير ميشود و به سمت گرمشدن ميرود، مثلا گازهاي گلخانهاي بهصورت مشخص باعث ميشود بيلان طبيعي انرژي سياره زمين به هم بخورد، در توضيح اين نکته بايد گفت بهطورطبيعي خورشيد روزانه مقداري انرژي به زمين ميفرستد که به همان اندازه هم بايد زمين انرژي پس بدهد، تا اين بيلان بهطور طبيعي صفر شود، اما گازهاي گلخانهاي مقداري از انرژي گرمايي خورشيد را جذب ميکنند و اجازه نميدهند پس داده شود و برگردد؛ همين هم باعث ميشود سياره زمين گرم شود و وقتي سياره زمين گرم ميشود، گردش طبيعي جو نيز بههم ميخورد و باعث وقوع پديدههاي عجيبي ميشود.». بخش اول پيشبيني کارشناسان سازمان هواشناسي که دو، سه ماه ابتداي فصل سرد امسال با کم بارشي همراه خواهد بود، به حقيقت پيوست و پاييز امسال در بيشتر نقاط گرم و بيباران گذشت. بايد اميدوار بود پيشبيني آنها براي ادامه فصلها هم تحقق پيدا کند. اينکه در ماههاي پيشرو شاهد بارندگي نرمال و به اندازه براي کشور باشيم که اگر اينطور نشود، معلوم نيست آينده ما در طبيعت به چه سرانجامي خواهد رسيد!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.