داستانهايي از جنايت و ترس
رمانِ جنایی به سبکِ هاندکه «فروشندهی دورهگرد» رمانی است از پتر هاندکه، نویسنده اتریشی، که با ترجمه آرزو اقبالی در نشر چشمه منتشر شده است. «فروشندهی دورهگرد» رمانی جنایی است. قهرمان این رمان یک فروشنده دورهگرد است. این فروشنده شاهد جنایتی است. هاندکه در این رمان در عین بهکارگرفتن قواعد ژانر جنایی، مولفههای خاص سبک خود را نیز به این ژانر افزوده است. هر بخش از این رمان با سطرهایی درباره داستان جنایی آغاز میشود که این سطرها، خود جزئی از داستان هستند نه جدا از آن. همانطور که مترجم در آغاز ترجمه فارسی این رمان توضیح میدهد در خواندن این رمان حتی از «ویرگولها و تغییرات فونت به ایتالیک» نیز نباید غفلت کرد. مترجم در بخشی از توضیح خود درباره این رمان مینویسد: «خواندن فروشندهی دورهگرد هاندکه تنها آشنایی و علاقه به ادبیات و روشنفکری نمیخواهد. نباید به دنبال ادبیات فاخر یا مفاهیم عجیبوغریب بود؛ یا سیر مرتب و سهلالهضم اتفاقات و جملات؛ یا سعی در مرتبط کردن دو جمله در یک پاراگراف تا بشود بهآسانی از آن گذشت. باید اهل درست کردن پازل بود وقتی قطعات آن نه در قالبی معمول، که اینجا و آنجا به طرف شما پرتاب میشوند.» مترجم در جایی دیگر از این یادداشت نوشتن هاندکه را نوعی سناریونویسی دانسته و نوشته است: «نوشتن هاندکه یک نوع سناریونویسی است. مثلا فلاشبک میزند. مثلا در اول متن داستانی با یک جمله، دریچهی دوربین را باز میکند و در جریان داستان معمولا شیشهی گرد جلوِ دوربین کلمات، صحنهها را به تصویر میکشد. کار دیگری که دوست داشته این است که معمایی را جایی مطرح کند و کلید حل آن را صفحاتی قبل یا بعد از آن برای خواننده جا بگذارد.» بر پیشانی رمان فروشندهی دورهگرد این جمله از رِیموند چَندلِر درج شده است: «هیچچیز وجود ندارد که از استخری خالی خالیتر به نظر برسد.» آنچه در ادامه میخوانید سطرهایی است از این رمان: «داستان داستانِ کسی است که در همهحال فقط وارد آن میشود و هیچگاه به آن تعلق ندارد. کسی که وارد میشود و چیزها را برای اولینبار در همان محل واقعه میبیند. او ناگزیر است همهچیز را تازه همان موقع درک کند. از آنجا که راوی خودِ اوست، نه میتواند قاتل آیندهی داستان باشد، نه کسی که قرار است به قتل برسد. قاعدتا او سرگرم کار خودش است که داستان منحرفش میکند، داستانی که با همان جملهی اول درگیرش میشود. او از جایی به جایی دیگر حرکت میکند که در آن اتفاقی در حالِ افتادن است. به آنجا میرسد و مجازا - سر جایش میایستد. پلکیدن در آنجا باید چنان سردرگمش کند که داستان به وجود بیاید: حواسش جمع میشود. چیزهای زیادی میبیند، اما کسی را نمیشناسد. مشخصات ظاهریاش او را از دیگران متمایز میکند. رفتارش، نگاههایش، جوری که سروکلهاش پیدا میشود، و طرز راه رفتنش باید طوری باشد که بتواند بعدا اسباب سوءظن شود...»
شرافت انسانی و روحهای فاسد «مُهر پنجم» رمانی است از فرنتس شانتا، نویسنده مجار، که با ترجمه کمال ظاهری در نشر چشمه منتشر شده است. وقایع این رمان چنانکه در مقدمه ترجمه فارسی آن آمده است «در مدتی کمتر از دو روز و دو شب» اتفاق میافتد. چنانکه در همین مقدمه آمده است، شناختی از تاریخ متاخر مجارستان مخاطب این رمان را بیشتر با حالوهوای آن آشنا میکند. ازهمینرو در بخشی از این مقدمه، پس از معرفی نویسنده، به دوران تاریخیای پرداخته شده که پسزمینه وقایع رمان «مُهر پنجم» است. در بخشی از توضیح پشت جلد ترجمه فارسی این رمان درباره مشخصههای سبکی و مضمونی آن میخوانیم: «رمانِ فرنتس شانتا روایتی است مملو از خُردهروایت. ریتمی سریع دارد و اتفاقهایی غافلگیرکننده که در آنها شرافتِ انسانی در موقعیت شکنجه، ترس و فشار سنجیده میشود... شانتا در این رمان فضای انسانِ دوران استبداد را به تصویر کشیده و روحهایی که فاسد شدهاند...» شانتا نویسندهای است که بسیاری از آثارش مورد اقتباس سینمایی نیز قرار گرفتهاند. این نویسنده همانطور که در مقدمه کتاب اشاره شده «از سال 1966 نوشتن را کنار گذاشت» و «هیچکس ندانست چرا» و دیگر ننوشتناش «رازی بود که تا پایان نیز ناگشوده ماند.» شخصیتهای رمان «مُهر پنجم» آدمهايی هستند که دور هم جمع شدهاند و از این در و آن در صحبت میکنند. در آن میان تازهواردی به آنها ملحق میشود. یکی از میان این جمع داستانی را برای بقیه نقل میکند و پرسشی خطیر را پیش میکشد و جمع را بر سرِ دوراهی انتخاب میگذارد. در همین حین دو مامور از راه میرسند و... در آغاز مقدمه ترجمه فارسی این رمان درباره نویسنده آن چنین آمده است: «فرنتس شانتا، نویسنده مجار، در سال 1927 در شهر براشوف (ترانسیلوانی- رومانی) به دنیا آمد... تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در شهرهای مختلف ترانسیلوانی و مجارستان گذراند. یکبار در خلال جشنی به دلیل خواندن نوشتهای جز آنچه مدیر دبیرستان معین کرده بود از مدرسه اخراج شد و بار دیگر به علت سازماندهیِ اعتصاب شاگردان مدارس از تحصیل بازماند. هنوز بیستسالش هم نشده بود که ازدواج کرد و برای امرار معاش از سال 1947 در معدنی در اطراف بوداپست کار گرفت. سپس کارگر کارخانهی تراکتورسازی، و پس از آن کارگر تراشکار در کارخانهی کشتیسازی بوداپست شد. در سال 1954 یک ماهنامهی ادبی نوولی به نام زیاد بودیم از او منتشر کرد. این نوول که شانتا آن را دوسال پیش از آن، در بیستوپنجسالگی نوشته بود نامش را سر زبانها انداخت. در سپتامبر 1956 نامهی سرگشادهای به نخستوزیر مجارستان نوشت و در آن از پایمالشدن حقوق دهقانان سخن گفت. شانتا از پایهگذاران کانون پتوفی و عضو شورای رهبری آن بود که دیرتر به یکی از پایگاههای اصلی خیزش اکتبر 1956 مجارستان تبدیل شد. نخستین مجموعهی نوولهایش با نام شکفتن در زمستان در سال 1956 منتشر شد. شانتا از این تاریخ به مدت ده سال آثار بسیاری از نوول گرفته تا رمان نوشت که بسیاری از آنها به فیلم نیز درآمد و موفقیتهای بینالمللی کسب کرد.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.