تلگرامنویسی و حضور اقلیتها
جلال رحمانی
تلگرامنویسی گونهای روایتکردن زندگی و نوعی حضور حماسی در فضای مجازی است. حماسی به این دلیل که حضور در فضای مجازی مانند کشف قاره جدید به حماسه برای فتح قلمروهای ناشناخته نیاز دارد و مانند اقلیتها یا ماجراجویان اروپایی که در موطن اولیه خود از موقعیت مناسب برخوردار نبودند و بههمیندلیل مهاجرت به سرزمین ناشناخته (قاره آمریکا) را برگزیدند، تلگرامنویسی نیز نوعی کوچ فرهنگی از موطنی است که جایگاه مناسبی برای حضور اقلیتهای فرهنگی- اجتماعی در آن وجود ندارد. کوچیدن از قلمرو واقعیتها به عرصه مجاز. جوانان و زنان دو قشری هستند که بیشترین استفاده را از تلگرام دارند، اما حضور این دو قشر در بدو امر مبیّن چه نکتهای است؟ زنان و جوانان هردو در یک سوی شکاف فرهنگی ایستادهاند و هردو نوعی اقلیت فرهنگی در جامعه ایرانی محسوب میشوند. زنان در مقابل اقتدار مردانه جامعه و جوانان در برابر اقتدار جامعه بزرگسالان، هردو در موقعیتی فرودست قرار دارند. هردو در امکانات و پتانسیلهایی برای خودبیانگری در متن جامعه، دچار محدودیتهایی هستند. هر دو درگیر جدالهای ناشی از نابرابریهای جنسیتی و سنی هستند. این موقعیت است که این دو قشر را به جهانی مجازی پرتاب میکند. جهان مجازی جهانی است که به آداب مردانه و بزرگسالان نیاز ندارد و زنان و جوانان بدون آنکه ترتیبی و آدابی بجویند بهراحتی میتوانند خودشان باشند. این است که در فقدان عرصه عمومی که زنان و جوانان مسائل و مشکلات خصوصیشان را در آن بازگو کنند به عرصههای عمومی مجازی روی میآورند، عرصههایی که دنیای خصوصی و عمومی در آن درهمتنیده است.
اجازه دهید از اصطلاح پرسهزنی برای زنانی که در فضای مجازی زندگی میکنند استفاده کنم. با این تفاوت که پرسهزنی زنان در شهر واجد محدودیتهایی است که جامعه اعمال میکند، اما پرسهزنی در فضای مجازی بار تبعیض جنسیتی چندانی ندارد، شاید بهتر باشد بگوییم فاقد تبعیض جنسیتی است. زنان پرسهزن بدون ترک صندلی راحت خود و بدون ورود در شهر از طریق رسانهها و اینترنت در گروهها و کانالها بحث و گردش میکنند و تاآنجاکه به بحث ما مربوط میشود از طریق تلگرامگردی و تلگرامنویسی هویتهای متعددی برای خود فراهم میکنند. زن پرسهزن در فضای مجازی اگرچه میخواهد خود را بنمایاند و به دیگران بشناساند، درعینحال در گمنامی جدید به سر میبرد. او همواره میل به ناشناختهماندن و پنهانکردن هویتِ خود دارد. اما این میلِ عدم تعلق به هویتهای ثباتیافته در زنان از کجا ریشه میگیرد؟ این میل در برابر هویت سخت و متصلبی پدید میآید که در جهان مردانه برای زنان از پیش تعیین شده است. میل به سرگردانی و به گمنامی درعینحال میل به شناختهشدن، از تضادهای عمیق در زندگی روزمره زنان حکایت دارد. همانطور که دورتی اسمیت نیز گفته است، زنان در خط حایل بین دنیای مردانه و جهان زنانه در نوساناند و این تلونپذیری و زندگی در خط گسل کاملا با زندگی مجازی هماهنگ است، چراکه تلگرامنویسی جز این نیست که تجربه در خط گسلبودن را عمیقتر میکند؛ زندگیای با هویت سیال و موجودیتی غیرواقعی. موجود تلگرامی میتواند هویت خود را به هر شکلی که مایل است بسازد. او به مدد قدرت تخیلش میتواند جهان خود را فراختر سازد و قلمروهای خود را در جهان مجازی در برابر جهان واقعی شکل دهد. بنابراین گسترش تلگرامنویسی زنان میتواند به معنای مقاومت در برابر واقعیتهای متصلب زندگی مردانه باشد. گسترش فضای مجازی، خصوصا تلگرام مرزهای عرصه عمومی و خصوصی را تیره و مبهم کرده است. در اینجا تفکیک چندانی بین این دو عرصه وجود ندارد. این دو فضا درهم تنیدهاند. ضمن آنکه باید اعتراف کرد یک فضا هم نیستند. شاید زنان دریافته باشند این درهمتنیدگی فضای خصوصی و عمومی است که میتواند از هر دو فضا جنسیتزدایی کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.