موانع بهرهگیری مردم از دانش روانپزشکی-۲
باورهای نادرست عمومی و مبلغان کممسئولیت
امیر شعبانی. روانپزشک
در یادداشت پیشین (11/8/1396) اشارهای گذرا به فراوانی بسیار زیاد اختلالات و مشکلات روانپزشکی در ایران و سایر کشورهای جهان شد و این مفهوم به تحریر درآمد که بسیاری از مردم ممکن است اختلالات روانپزشکی را تنها با تصویری کهنه و تاریخی از اختلالات شدید روانی به یاد آورند و آنها را تنها برابر با انواع صعبالعلاجشان بدانند، درحالیکه «اکثریت قاطع» مبتلایان به این اختلالات، همان افراد عادی اجتماع هستند و به بیانی واقعیتر خود ماییم. در آن یادداشت همچنین به نگرانی مفرط مردم از ادامه درمانهای دارویی و تکیه بسیاری بر استنباطهای شخصی برای تشخیص و درمان اشاره شد که هردوی آنها به عدم پیگیری درمان منطقی میانجامد و در انتها بر علمیبودن فرایند تشخیص و درمان در روانپزشکی و تکیه آن بر دانشی مدون و شیوهمند تأکید شد و این نکته مهم آمد که اعلام اثربخشبودن یا نبودن روشهای تشخیصی و درمانی در روانپزشکی، مانند سایر «علوم» (Sciences) برعهده «جامعه علمی» (Scientific community) است و به یک معنا، جامعه باید به سمتی هدایت شود که منابع جامعه علمی را بشناسد و صدای آن را در میان صداهای موجود که اغلب بلندتر است شناسایی کند. در این بخش برخی از باورهای نادرست مرتبط با بحث که صبغهای طولانی و محکم یافته و ممکن است در مواردی حتی از طریق تریبونهای «بهظاهر علمی» به استحکام آنها در ذهن مخاطبان کمک شده باشد مطرح میشود. یکی از باورهای رایج که با توجه به پذیرش عمومی آن مکررا از رسانههای غیرعلمی گوناگون نیز ترویج میشود، باور به ارجحیت درمانهای سنتی، گیاهان دارویی و نیز هر روشی که بهگونهای نیاز به پزشک نداشته باشد است. در این نگاه، داروهای روانپزشکی بهطعنه «شیمیایی» خوانده شده و عوارض جانبی آنها مهلک تلقی میشود. متأسفانه بسیاری از رسانهها و حتی رسانههای رسمی اصلی چه در برنامههای آموزشی خود و چه در آگهیهای بازرگانی به گسترش این دیدگاه غیرعلمی دامن میزنند و با این شیوه، تفکر و رویکرد غیرعلمی را در میان مردم ترویج میکنند. واقعیت آن است که در مسیر درمان اختلالات روانپزشکی، آنچه مهم است ابتدا تشخیص درست و آنگاه بهکارگیری روشی مؤثر است؛ روشی که سود آن به شکل قابلتوجهی بر هزینه و عوارضش بچربد. مؤثربودن یک شیوه درمان بر اساس پژوهشهایی با روش مورد قبول مراجع علمی نشان داده میشود و مراجع علمی نیز هر پژوهشی با هر کیفیتی را بهعنوان یک بررسی معتبر تلقی نمیکنند و مسیر دستیابی به نتایج علمی اغلب راهی طولانی و البته بسیار دقیق است. در ارزیابی مؤثربودن روشهای درمانی، تفاوتی میان روشهای طبی سنتی، داروهای با منشأ گیاهی و سایر داروها وجود ندارد و هر روشی که به شیوهای علمی ارزیابی شده و با توجه به مجموع سود و زیان آن به تصویب مراجع علمی رسیده باشد، از سوی افراد صاحب صلاحیت علمی قابلاجرا خواهد بود. برایناساس، تکیه بر درمانهایی که این مسیر را طی نکردهاند و صرفا با «برند» (نمانام، Brand) «داروی گیاهی بیضرر» یا «درمان سنتی» جای خود را در میان بسیاری از مردم محکم کردهاند، در بسیاری از موارد درمان ضروری را به تأخیر انداخته و امکان بالقوه بهبودی را کاهش میدهند. در بسیاری از موارد افسردگی و سایر اختلالات روانپزشکی، بهوضوح نشان داده شده که «تأخیر در درمان» با «صدمه بیشتر مغزی» یا آیندهای دشوارتر همراه است و میزان پاسخ به درمان را کاهش میدهد. به عبارتی، مراجعه دیرهنگام و شروع تأخیری درمان مناسب میتواند با عدم بهبودی کامل و کاهش درازمدت کارکرد ذهنی و رفتاری فرد همراه شود. بهاینترتیب روشن است که تبلیغ عارضهداربودن داروها و گرایش به درمانهایی که جایی در راهنماهای بالینی معتبر ندارند، قابلیت سوقدادن فرد مبتلا بهسوی چه تبعات ناگواری را دارد؛ تبعاتی که در مورد یادشده در بالا، یعنی اختلال افسردگی، ممکن است ازکارافتادگی، اخراجشدن، طردشدن، طلاق و خودکشی باشد. شاید در اینجا لازم به توضیح باشد که چگونه برخی برای تبلیغ محصول درمانی خود و موجه جلوهدادن آن، به شکلی کاذب از عبارتها یا استدلالهایی مردمپسند بهره میگیرند، بهعنوان نمونه در معرفی اهمیت یک روش درمان، ممکن است گفته شود که این دارویی است که ابنسینا تجویز میکرده یا یک ماده مغذی است که اثرات شگفتانگیزی برای آن بیان شده، یا روشی است که در کشورهای غربی طرفداران بسیار دارد یا دارویی است گیاهی که عناصری از آن در درمان معضلاتی گوناگون معجزه میکند. روشن است که در هر یک از این شیوههای بیان، نکاتی حاکی از غیرعلمی سخنگفتن وجود دارد. امروزه در تبیین اثربخشبودن درمانها، «افراد» جایی ندارند و تفاوتی نمیکند که چه کسی کار را انجام داده باشد، بلکه مهم آن است که «روش اثباتی» قابلقبولی برای اهلفن به کار گرفته شده و قاطبه آنها را متقاعد کرده باشد. همچنین در متون علمی، اغلب از واژههایی مانند «شگفتانگیز»، «معجزه»، «پرطرفدار در جهان»، «بدون هرگونه عارضه»، «تضمینی»، «درجهیک» و... استفاده نمیشود، بلکه در معرفی هر روش نقاط قوت و ضعف آن بیان میشود و درباره محدودیتهای احتمالی در بهکارگیری آن هشدار داده میشود. بهجز این موارد، حتی ممکن است از سوی برخی از افراد کارشناس یا متخصص، در نشاندادن اثرات یک شیوه درمانی بزرگنمایی شود که این هم مغایر با یک بیان علمی است؛ بهعنوان نمونه ممکن است یک کارشناس درباره مزایای زیاد مصرف یک نوع خوراکی به دلیل وجود عناصر مغذی مفید آن و تأثیر آن در کاهش افسردگی و اضطراب سخن بگوید و آن را در درمان این قبیل اختلالات بسیار مؤثر بداند. این در حالی است که پژوهشهای مربوط به آن «ماده مغذی» در حدی نبودهاند که تجویز آن را بهعنوان درمان اختلالات مذکور مطرح کند، چه رسد به آنکه «غذای» حاوی آن ماده مغذی مؤثر باشد! هرچند مصرف آن قاعدتا ضرری ندارد. درواقع، گوینده مطلب میبایست این محدودیت پژوهشها را بیان و بر این نکته مهم تأکید میکرد که مثلا درمان اختلالات افسردگی شیوههایی دیگر دارد و این قبیل مواد مغذی نمیتوانند جایگزین درمانهای مؤثر موجود شوند و نباید با مصرف این غذاها پیگیری اصولی درمان را به تأخیر انداخت. در نوشتههای بعد، موانع بهرهگیری مردم از دانش روانپزشکی و درمانهای آن (که البته محدود به درمانهای دارویی نیست) پی گرفته خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.