همپوشانی پدیده زلزله با وقایع سیاسی در ایران
تورج تقیخانی. عضو هیئت علمی دانشگاه امیرکبیر
زلزله شامگاه 21 آبان سال جاری، استان کرمانشاه و بخشهای وسیعی از مناطق غربی کشور، از جمله تهران را لرزاند. براساس اطلاعات مرکز زلزلهشناسی ایالات متحده بزرگای 7.3 این زمینلرزه در عمق 21 کیلومتری، در اثر جابهجای شش متری گسل معکوسی بهوجود آمده است. این زلزله درمقایسهبا متوسط زلزلههای منطقه غرب زاگرس بهشکل ملموسی بزرگای بیشتری داشته است. در توضیح چگونگی وقوع زلزله باید به این نکته اشاره کرد که جریانهای مواد مذاب در لایههای زیرین پوسته زمین، صفحات تکتونیکی و قارهای را به حرکت درآورده و در محل برخورد این صفحات (گسلها) انرژی کرنشی انباشته میشود و پس از سالها با آزادشدن ناگهانی آن، زلزله به وقوع میپیوندد. حال سؤال اصلی اینجاست که حرکت چه صفحه یا صفحاتی عامل وقوع زلزلهها در ایران میشود؟ در اثر فعالیت زمینزایی و خروج مواد مذاب در نزدیکی تنگه «بابالمندب»، صفحه زمینساخت عربستان بهسمت صفحه فلات ایران رانده میشود. برای میلیونها سال فشارهای ناشی از راندگی صفحه عربستان موجب چینخوردگی سلسلهجبال زاگرس و انباشتگی انرژیهایی است که هرچندگاه یکبار با آزادشدن آن شاهد وقوع زلزلهای در ایران، منطقه قفقاز و فلات آناتولی هستیم. اما جالب است بدانیم این پدیده پس از قرنها، برای نخستینبار شباهت قابلتوجهی با فضای سیاسی همین منطقه یافته است. درواقع اگر بیشتر تحریکات دولت سعودی (صفحه عربستان) در عراق علیه نظام جمهوری اسلامی (فلات ایران) را ناشی از جوشش مردمی کشور یمن (زمینزایی در نزدیکی تنگه بابالمندب) بدانیم، شاید باید منتظر یک زلزله سیاسی در آینده نزدیک باشیم. از سوی دیگر برخورد جامعه ایران با خرابیهای ناشی از زمینلرزه در طول تاریخ کهن آن نیز نشان از نوعی همپوشانی پدیده زلزله با سیاست دارد. در حقیقت برخورد ایرانیان با آسیبهای زلزله شاهد کمحافظگی تاریخی است که بارها و بارها در رفتارهای سیاسی آنان مشاهده شده است. مطالعات کتب تاریخی و مقایسه آن با آنچه درحالحاضر پس از هر زلزله در ایران تکرار میشود، نشان واضحی از این فراموشی ایرانیان در قبال زلزله است. برای نمونه، در شب اول محرم سال 1193 هجری قمری (هشت ژانویه 1780 میلادی) زلزلهای در شهر تبریز به وقوع پیوست که در تاریخ بهعنوان پرتلفاتترین زلزله جهان شناخته میشود و در آن حدود 200هزار نفر کشته و زخمی شدند. در شعاعی 120 کیلومتری، همه ساختمانهای عمدهای که در اثر زلزلههای پیشین سست شده بودند و همه دژوباروهای شهر تبریز و 400 روستای اطراف آن در هم کوبیده شد. هرچند سناریو این زلزله در بیش از 200 سال پیش اتفاق افتاده، اما مشابه بسیاری از وقایع تاریخ ایران، بارها و بارها و در پی هر زلزله تکرار شده است. عکسهایی که در نیمقرن اخیر از زلزله 1341 بویینزهرا تا زلزله 21 آبان 1396 بهدست آمده نشان از درهمکوبیدگیای است که حدود 200 سال پیش در شهر تبریز پس از زلزله مشاهده شد. این درحالی است که آمارها نشان میدهد که ایران در سالهای اخیر سومین کشور تربیتکننده مهندس در جهان است. در سراسر ایران برای هر 200 ایرانی یک مهندس تربیت شده است، اما در میزان و نوع خرابیهای زلزله تغییر چندانی رخ نداده است. به دنبال زلزله رودبار در 31 خرداد 1369، نخستین آییننامه طراحی لرزهای ایران (آییننامه 2800) با استناد به پیشرفتهترین کدهای روز جهان، تدوین و اجباری شد. سازمان نظام مهندسی ساختمان و مسکن ایران با هدف ساماندهی و برنامهریزی مهندسان عمران و رشتههای مرتبط در استانهای گوناگون قوانین سختگیرانهای را تدوین کرد. برای نمونه، سازمان نظام مهندسی استان کرمانشاه که زلزله 21 آبان در آن اتفاق افتاده است، بیش از 12هزار عضو دارد که وظیفه آنها طراحی، نظارت و اجرای پروژههای ساختمانی در این استان است. بااینحال، خرابیهای ایجادشده در مسکن مهر نشان میدهد علیرغم بحثهای سیاسی، نخبگان ایرانی در این بخش بهدلیل کمحافظگی، به تجربیات و اتفاقات گذشته وقعی نگذاشته و برای دستیابی به منافع کوتاهمدت خویش در انجام وظیفه خود کوتاهی کردهاند. داستان جالب و تکراری دیگر در این زلزله، خرابی بیمارستان تازهتأسیس سرپل ذهاب است که مشابه آن در بیمارستان تازهتأسیس منجیل حدود 30 سال پیش در حین زلزله رودبار اتفاق افتاد. درواقع 30 سال سرمایهگذاری و تربیت نخبگان و تدوین آییننامههای طراحی ساختمانها در برابر زلزله، تأثیر ملموسی در عملکرد ساختمانهای ایرانیان حین زمینلرزه نداشته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.