تعريف حقوق شهروندی از نگاه کامبیز نوروزی
اگر بخواهیم یک تعریف ساده به مخاطب درباره حقوق شهروندی بدهیم، پیشنهاد شما چیست؟ اول من این توضیح را بدهم که جامعه ما متخصص پیچیدهکردن مباحث ساده و همچنین مبتذلکردن آنهاست به قدری که کلمهای را مورد استفاده قرار میدهند که آن کلمه از معنا تهی و به یک امر تهی از معنا تبدیل میشود. وقتی هم که یک واژه از معنا تهی شد اثرش را نیز از دست میدهد. کلمه حقوق شهروندی شاید نزدیک به دو دهه است که در ایران بهتدریج در گفتمان سیاسی، حقوقی و مدنی کشور رواج پیدا کرده است. معمولا خیلیها بهویژه در سطوح مسئولان و صاحبان مناصب به شکلی بیمحتوا و سطحی مطرحش کردهاند و گاهی از این واژه سوءاستفاده شده، آنقدر که هم دیگر معنای خود را از دست داده و هم مضمحل شده. حقوق شهروندی به معنای مجموعه حقهایی است که اتباع یک دولت در قلمرو سرزمینی آن دولت، به گردن دولت دارند و دولت موظف است این حقها را به رسمیت بشناسد و اجرا کند. این حقها معمولا در قوانین آن کشورها منعکس میشوند. بخشی از این حقها هم حتی اگر در قوانین نباشند، بر عهده دولت هستند. بهعنوان مثال برخورداری از هوای پاک و محیط زیست سالم یک حق انسانی است. من البته این توضیح را بدهم که کلمه حقوق شهروندی گاهی وقتها ذهن را به مفهوم شهر منحرف میکند بهعنوان یک واحد جغرافیایی و با این برداشت بهنظر میرسد که حقوق شهروندی مرتبط با شهرنشینی است و حقهایی است که در محیط شهری نمود پیدا میکند. شاید واژه درستتر برای این حقوق، حقوق تمدنی باشد؛ یعنی حقهایی که در فرایند تمدن جدید شکل گرفتهاند. بنابراین مهم نیست که فرد در شهر یا روستا یا در کوچ باشد، مهم این است که فرد در قلمرو سرزمینی دولتی زندگی میکند و از حقهایی برخوردار است. مثل هوای سالم، حق آموزش مناسب، حق امنیت و... این حقوق ساده است و پیچوخمهای زیادی هم ندارد، من حق دارم نفس بکشم و بهخاطر اینکه نفسم موجب حیات باشد، باید هوایی که تنفس میکنم پاک باشد. من حق دارم تحصیل کنم، پس دولت موظف است شرایط تحصیل من را فراهم کند. جان، مال، حیثیت و آبروی من محترم است و دولت باید تلاش کند که جان و مال و آبروی من هرکجا محفوظ بماند. اینها مفاهیم مشخصی است و نیازی نیست که دربارهاش با حقوقدان، فیلسوف و جامعهشناس صحبت کنید. اینها چیزهایی است که فطرت ما به ما گوشزد میکند. بخش مهمی از آن چیزی که بهعنوان حقوق شهروندی مطرح شده، ناشی از فطرت انسان یا ناشی از انسانی است که در فرایند تحولات اجتماعی به جامعه امروز رسیده و نکته مهم این است که جامعه ایران جامعه متمدنی است و توانسته فرایندهای مدرنشدن را بهخوبی طی کند. ما قوانین بسیار زیادی داریم که در تمام این قوانین تعداد بسیار زیادی از آنچه بهعنوان حقوق شهروندی مشهور شده دیده و شناسایی شده اما اجرا نمیشود. بنابراین اگر میخواهیم بدانیم حقوق شهروندی چیست، به سادهترین شکل نگاه کنید ببینید یک انسان معمولی در جامعه امروزی به چه چیزهایی نیازمند است و همه آنها حقوق شهروندی است؛ نیازهایی که دولت مکلف است آنها را تأمین کند. انسانها همه نیازمند عشق و دوستداشتن و دوست داشتهشدن هستند، اینها دیگر به عهده دولت نیست، نیازهایی که همه انسانهای معمولی دارند و این نیازها به شکلی است که همه آنها نیازمند توجه خاص دولت است، اینها حق شهروندی است. منشور حقوق شهروندی ارائهشده از سوی دولت دربردارنده این حقوق است؟ من این منشور را مطالعه کردهام و مدلهای مختلف آن از ویرایش ابتدایی تا نهایی را خواندهام و مفصل راجع به آن مطلب نوشتهام. دیدگاه بنده متفاوت از دیدگاه تدوینکنندگان این منشور است، اولا تمام آنچه بهعنوان حقهای شهروندی میشناسیم در این منشور نیامده است، اما از نظر من اشکالی ندارد، مسئله اصلی مبانی نظری این منشور است، درواقع در این مبنا اصولا مسئله وضعیت موجود ملاحظه نشده، و تا حدی به شکل ذهنی تنظیم شده، مسئله اصلی این است که ما درحالحاضر در کشور مشکلی از حیث تعریف و شناسایی حقوقی که در این سالها بهعنوان حق شهروندی شناخته میشود، نداريم. جامعه ایران نزدیک یک قرن سابقه قانونگذاری و شکلگرفتن دولت مدرن دارد و اتفاقات مهمی در جامعه ایران در زمینه قانونگذاری مدرن اتفاق افتاده. در زمینههایی مثل محیط زیست، روابط کار، حقوق زنان و کودکان و دادرسی عادلانه و... قوانین کشوری تا حد زیادی نزدیک به معیارهای موجود در حقوق شهروندی است، اما مسئله این است که این مقررات اجرا نمیشود. ما اساسا این مشکل را نداریم که قوانین و مقررات در کشور نداریم، مسئله ما این نیست که قوانین نباید تبعیضآمیز باشد، در زمینه آموزش اجباری قوانین متعددی داریم، در زمینه محیط زیست قوانین مفصلی داریم. مسئله این است که این قوانین اجرا نمیشود. چندین دهه است که ما با این مشکل مواجه هستیم. رویکرد درست به مقوله حقوق شهروندی باید یک رویکرد مسئلهمحور باشد با طرح این پرسش که چرا همین مقررات موجود در قوانین داریم و تا حد زیادی میتوانند از حقوق شهروندی ایرانیان دفاع کند، چرا اجرا نمیشود. منشور حقوق شهروندی به این نکته مهم بیتوجه است، اگرچه این منشور سعی کرده یک دستگاه نظارتی ایجاد کند، اما دچار تکرار مکررات شده و عبارات داخل قوانین را تکرار کرده و این تکرار چیزی به فرهنگ حقوقی ما اضافه نمیکند. آنچه باید اتفاق بیفتد این است که موانع ارتقای حقوق شهروندی در کشور چیست و این موانع را چگونه میشود برطرف کرد. این پرسش اصلی است، ما اگر به قانون اساسی نگاه کنیم، میبینیم دهها حقوق شهروندی در این قانون شناسایی شده، همینطور قوانین کار، محیط زیست و... همین وضع را دارد اما مسئله اینجاست که این قوانین اصلا اجرا نمیشود. اگر قرار به ارتقای سطح حقوق شهروندی ایرانیان است، اسنادی مثل حقوق شهروندی شاید کارگشا نباشد، چون زاویه ورود به موضوع درست و مسئلهشناسانه نیست و به این توجه ندارد که موانع اجرای همین مقدار قابلقبول حقوق در ایران نیستند و این نکته باید مورد توجه قرار بگیرد تا با رفع موانع بتوان به کیفیت ارتقای حقوق شهروندی در ایران امیدوار بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.