غایتمندی طبیعت به هنگام چیدن قارچهای سمی
میلاد ظریف
زشتی چیزی مثبت است، صرفا فقدان زیبایی نیست، بلکه وجود چیزی در مقابل زیبایی است. «کانت» در ویرجینیای 1864 دختری در جنگل مشغول چیدن قارچهای خوراکی است. چشماندازی از زیبایی پیشِروی ماست؛ درختان سربهفلککشیده و هوشبر و نغمه پرندگان و همراهشدن با دختربچهای و همقدمشدن با او در دل جنگل، شروع فیلم «فریبخورده» سوفیا کاپولاست. دیدن یک سرجوخه زخمی که تکیه داده بر درختی تنومند و آشناشدن دختربچه (ایمی) با سرجوخه جان مکبرنی و کمککردن به او و بردن او توسط دختر به عمارتی که خیلی زود میفهمیم مدرسه شبانهروزی دخترانهای به نام فارنزورث است، خیلی زود آرامش اولیه فیلم را که طبیعت بکر با تمام مؤلفههایش چنددقیقهای تماشاچی را غرق در لذتی بصری کرده بود (شما بخوانید فریب داده بود)، وارد فازی از حضور بیگانهای میکند؛ آن هم یک نظامی از دسته دشمن. یک یانکی از شمال آمریکا. با پاگذاشتن سرجوخه جان مکبرنی درحالیکه دختربچه مدرسه فارنزورث او را همراهی میکند به مدرسه و حضور دستهجمعی زنان خانه از مدیر مدرسه گرفته تا معلم و دیگر شاگردها و تصمیم بر اینکه او را وارد عمارت کنند، فیلم «فریبخورده» بهسرعت وارد فازی میشود که میتوان آن را غایتمندی امر زیبا و امر زشتی نامید که در این فیلم طبیعت بر سر راه فیلم قرار داده است. به اعتقاد امانوئل کانت «هنر وقتی میتواند زیبا خوانده شود که ما از هنربودن آن آگاه باشیم، معهذا در نظر ما شبیه طبیعت جلوه کند». و در جایی دیگر میگوید: «در محصولی از هنر زیبا باید آگاه باشیم که با هنر و نه با طبیعت سروکار داریم؛ معهذا غایتمندی در صورت آن باید همانقدر عاری از اجبار قواعد تحکمی باشد که گویی محصول صرف طبیعت است». در فیلم «فریبخورده» ورود سرجوخه جان مکبرنی همانقدر محصول صرف طبیعت است که حضور آن هفت زن و دختر مدرسه شبانهروزی دخترانه فارنزورث. امیال و میل جنسی سرجوخه همانقدر طبیعی است که امیال و میل جنسی سه مثلث زنانه فیلم دوشیزه ادوینا، مارتا فارنزورث و آلیسیا. فریب چهره سخت و نگاههای پرمعنی سرجوخه را خوردن همانقدر طبیعی است که دلدادن به آن نگاهها و عشوهگری و او را به خلوت راهدادن از سوی زنان فیلم. فیلم «فریبخورده» را میتوان در آن دسته از فیلمهایی قرار داد که بهغایت محصول طبیعت هستند. هنر سوفیا کاپولا در فیلمش یعنی «فریبخورده» به نظر من جابازکردن و ایجاد فضایی برای صورتدادن یک غایتمندی است که حضور طبیعت و جلوههای طبیعی را در فیلم تا انتها تذکر میدهد. درواقع «فریبخورده» از همان شروعش یعنی کمککردن دختربچه مدرسه فارتزورث به سرجوخه زخمی تا بردنش و پذیرشش از سوی بانوان زیباروی مدرسه و نگهداری از او و بستریکردنش تا درمان و سه وعده غذای گرم به او دادن و لوندادنش به نظامیان جنوبی درحالیکه چنین فرصتی پیش آمد، همه بهنوعی فیلم را به ورطهای میبرد که محصول طبیعت است. درواقع سوفیا کاپولا همان کاری را انجام داد که هنرمندان بزرگ از نقاش تا آهنگساز از نویسنده تا معمار آن را جامه عمل میپوشانند: محصول هنری که عاری از اجبار قواعد تحکمی باشد. اینجاست که فیلم «فریبخورده» حتی در عنوان هم از یک خطای انسانی سخن میگوید؛ یک خطای طبیعی انسانی و اساسا فیلم در نشاندادن چنین غرایز و خصایص انسانی چنان پر و لبریز است و چنان نظام نیرومندی از رفتارهای طبیعی و ارگانیک انسانی در قالب رفتارهای دست و چشم (به نگاههای ردوبدلشده سرجوخه جان مکبرنی به سه مثلث زیبای زنانه فیلم دقت کنید و به دستها بیشتر) در قالب حرفهای نگفته و بازی در سکوت زیبارویان فیلم در مقابل مرد بیگانه نظر کنید، تا چنین نظام زیبا از طبیعت انسانی پیش چشممان ظاهر شود که قرار است ما را با روی دیگر نظام طبیعی فیلم که محصول خَلف طبیعت فیلم است، رودررو کند. سرجوخه جان مکبرنی با اینکه بیشترین مکالمه را با بانوی معلم مدرسه یعنی ادوینا داشت و حتی با او قرار فرار به سرزمینی دیگر گذاشت، اما در آن شب که به قصد رفتن به اتاق دیگر از اتاقش بیرون میرود و سر از اتاق بانوی دیگر مدرسه یعنی آلیسیا درمیآورد، هم باز تماشاچی را غرق در فریب یا بهتر است گفت جبر یا راهدادن طبیعی امیال و نیروهای طبیعی آدمی به فیلم میکند. بانو آلیسیا از نظر سنی بسیاربسیار جوانتر از ادوینا است و بهنظر اتاقش نزدیکتر از اتاق ادوینا به اتاق سرجوخه جان مکبرنی. رسوایی سرجوخه در آن شب و هلدادن به وسیله دوشیزه ادوینا از پس شک صحنه دیدار سرجوخه با رقیب دیگرش و یکی دیگر از اضلاع مثلث زنانه فیلم، همانا و وخیمشدن اوضاع پای تازهبهبودیافته سرجوخه و قطع پایش از سوی یکی دیگر از اضلاع مثلث زنانه یعنی بانو مارتا فارنزورث همان. مرد بیگانه همانطور که خود را یکشبه در بین چند دلداده زیبارو دید که برای بهدستآوردنش واضح و غیرواضح در تلاش بودند، بهیکباره خود را در هجوم نیروی زنانهای دید که سرنوشت او را به سوی دیگر هدایت کرد. برای رهایی از مرد بیگانه که بهزعم بانوان مدرسه بعد از روی یک پایش ایستادن به قصد انتقام وارد میشود، چیست؟ برگردیم به ابتدای فیلم. طبیعت بکر و جنگل و دختربچهای که مشغول چیدن قارچ است. اینبار با سفارش بانو مارتا دختربچه مأمور چیدن قارچهای سمی میشود که از همان ابتدای فیلم حضورش در طبیعت فیلم گوشزد شده بود. سرجوخه که راهی جز راهآمدن و پذیرفتن دعوت به شام جمع زنانه مدرسه را ندارد (شاید برای فریبی دیگر برای فرار از دست نیروهای شمالی) قارچ سمی طبخشده را میخورد و.... نبوغ ضلع مثلث زنانه فیلم فریبخورده باز ادله دیگری از حضور پرواضح طبیعت است. درآمیختن نبوغ که به قول کانت، طبیعت از طریقش به هنر قاعده میبخشد با بخشی از طبیعت (قارچ سمی) سرنوشت فیلم و آدمهای سرای فارنزورث را رقم میزند که بیگانهای که در دل طبیعت مخفی شده بود و به ساحت زنانهشان ورود پیدا کرد و ما را با خصلتها و روحیه بهشدت طبیعی و زنانه زنان فیلم روبهرو کرد؛ و همچنان حیرتانگیز: قدرت نهان زن؛ پرآشوب و جسورانه.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.