|

در باب مقدمه‌هاي مترجمِ ايبسن

چرخه آگاهي

پارسا شهري: از مجموعه‌آثارِ هنريك ايبسن، نمايش‌نامه‌نويس مطرح و از پايه‌گذاران تئاتر مدرن، تاكنون هفت نمايش‌نامه با ترجمه بهزاد قادري در نشر بيدگل درآمده است. «جن‌زدگان»، «آيلف كوچولو»، «روسمرسهولم»، «مرغابي وحشي»، «دشمن مردم»، «وقتی ما مردگان سربرداریم» و «جان گابريل بوركمان» كه همه را ترجمه بهزاد قادري و يكي از آنان، «مرغابي وحشي» را او همراه يدالله آقاعباسي به فارسي برگردانده‌اند. جدا از ترجمه تمام اين آثار، كه خود پروژه‌اي مفصل است كه مترجمي با تسلط بر ادبيات نمايشي و سالياني تدريس در اين زمينه به‌تنهايي آن را به ثمر رسانده، اين نمايش‌نامه‌ها داراي مقدمه‌هايي مفصل و جامع‌اند از ترجمه و تأليف، كه در نوعِ خود بي‌بديل است. مقدمه‌هايي كه تبارِ آثار ايبسن را برمي‌رسد و در هريك از آثار، نسبت اثري را در منظومه آثار ايبسن جست‌وجو مي‌كند. مقدمه «جان گابريل بوركمان» با عنوان «چرخه آگاهيِ ذهن در تاريخ» به ايده ايبسن اشاره مي‌كند كه مجموعه‌آثارش را «يك كلِ پيوسته و منسجم» مي‌خواند و مترجم گويا همين ايده را در كار خود به‌كار مي‌گيرد. هر مقدمه، خودْ متني جامع و خودبسنده است در نقد اثري از ايبسن و چه‌بسا مي‌توانست در قالب كتابي مستقل دربيايد. اما بهزاد قادري ترجيح داده است كه ضمنِ به‌دست‌دادن ترجمه‌اي درخور از ايبسن، شرحي نيز بر اثر بنويسد و مخاطبان را از هر حيث با ايبسن آشنا كند. اين متن‌ها جدا از مخاطبِ عام مي‌تواند به‌طور خاص توسط محققان و اهاليِ تئاتر مورد استفاده قرار گيرد. قادري با تكيه بر گفته ايبسن هر اثر را در نسبت با ديگر آثار ايبسن مي‌خواند و در اين بازخواني سعي مي‌كند مفاهيم و تِم‌هايي را شناسايي كند كه ايبسن در آثار خود به‌طور مكرر و مداوم و هر بار به شكلي به‌كار برده است. در خلالِ اين بررسي تطبيقي است كه سيماي ايبسن، جايگاه او و نسبتِ تفكرش با زمينه تاريخي كه در آن زيسته بر ما معلوم مي‌شود، به اضافه اينكه تغييرات تفكر و آراي ايبسن در اين چشم‌انداز فراخ ترسيم مي‌شود. ايبسن به‌تعبير بهزاد قادري از سلسله نويسندگان اواخر قرن هجدهم و سراسر قرن نوزدهم است مانند شيلر و گوته و امرسن و نيچه و داستايوسكي كه «دوران‌ساز» بوده‌اند. در مقدمه «جان گابريل بوركمان» قادري تلاش مي‌كند شناختي از بن‌مايه‌ها و درون‌مايه‌هاي آثار ايبسن را در فرايند ورود ايبسن به رئاليسمِ شاعرانه به‌دست دهد و در عين حال مفاهيمي را از آثار او بيرون كشيده و در نسبت با اين تغيير شرح دهد. او براي هر مفهوم تبار تاريخي آن را پيش مي‌كشد و بعد آن مفهوم را در متن‌هاي ايبسن به‌كار مي‌بندد. براي نمونه، او مفهومِ «جسد» را از نامه‌اي اخذ مي‌كند كه ايبسن خطاب به نشريه‌اي نوشته است با اين مضمون كه جهان را دريا و ما را سرنشينان آن مي‌خواند كه در اين دريا ره مي‌سپاريم و «همه دل‌خوشي ما در اين سيروسفر دادوستد با مردم اين عالم است با اين يقين كه ما نيز متاعي براي عرضه داريم. كشتي راه مي‌افتد، اما در نيمه راه حركت كند مي‌شود و تو كه سرنشين اين كشتي هستي مي‌ماني كه چرا... من فكر مي‌كنم كه ما سرنشينان كشتي‌اي هستيم كه متاعش جسدي است.»‌ براي بررسي مفهوم «جسد» و نسبتش با آثار ايبسن، مترجم نخست گريزي مي‌زند به نيچه و ايبسن تا مفهوم جسد را در بستر تاريخيِ ‌آن بشناساند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.