نظم چندجانبهگرا
کیهان برزگر - استاد روابط بینالملل
اخیرا کنفرانس سوچی با مشارکت سران دولتهای ایران، روسیه و ترکیه با هدف انتقال سوریه به فاز سیاسی و صلح برگزار شد. دولتهای حاضر در این کنفرانس بر شکلگیری، تداوم و تضمین موفقیت «کنگره گفتوگوی ملی سوریه» بهعنوان نهادی برای دستیابی به راهحل پایدار سیاسی برای بحران سوریه توافق کردند. در تازهترین تحول هم دکتر حسن روحانی، رئیسجمهور، در یک تماس تلفنی با بشار اسد بار دیگر بر تداوم همکاری ایران و سوریه در مبارزه با تروریسم و حمایت از گفتوگوی سوری-سوری تأکید کرد. صرفنظر از اهمیت این کنفرانس در توقف احتمالی جنگ ششساله سوریه، برگزاری چنین نشستی در سطح سران این سه کشور که درک متفاوتی از پویاییهای معادلات منطقهای و بهتبع آن راهحلهای دستیابی به ثبات پایدار فراتر از منافع ائتلافهای آمریکامحور دارند، خود نقطهعطفی در شکلگیری یک نظم چندجانبهگرا با مشارکت همگانی است. اکنون نقطه اشتراک منافع این سه کشور تقویت نظام دولت در سوریه برای ورود به دوران انتقال سیاسی، صلح و بازسازی این کشور است. پیام اصلی سران سه کشور در سوچی هم متمرکز بر موفقیت این کشورها در حفظ تمامیت ارضی سوریه و کاهش منازعات قومی-مذهبی در منطقه بود و اینکه آن را مقدمهای برای ورود به فاز سیاسی صلح در سوریه در نظر گرفتند. اما منطق شکلگیری یک نظم چندجانبهگرا در روند بحران سوریه بر سه مبنا استوار بوده است: نخست، محدودیت استراتژیک ایفای نقش کشورهاست.
این بحران نشان داد که هیچ کشوری به تنهایی و با ظرفیتهای ملی خود نمیتواند بحران سوریه را به نفع منافع حداکثری خود تمام کند. اکنون ایران، روسیه و ترکیه درک میکنند که حل پایدار این بحران نیاز به همکاری نزدیک آنها از یکسو و شاملکردن بازیگران جبهه رقیب بهویژه آمریکا و عربستان سعودی در فاز سیاسی از سوی دیگر دارد. این امر، به ماهیت رقابتی و چندلایهای ژئوپلیتیک بحران سوریه (رقابت دولتها در سطح منطقهای و فرامنطقهای) و همچنین ضرورت تلاش جمعی برای مواجهه با تروریسم و منازعات قومی برمیگردد که برقراری و تداوم ثبات در منطقه را بسیار شکننده میکند. دوم، پروسهمحورشدن حل بحران سوریه است. روند این بحران نشان داد که دستیابی به صلح پایدار فقط در طول مذاکرات و نه در ابتدای آن و از طریق همکاری اولیه بازیگران اصلی برای کاهش تدریجی تنش صورت میگیرد. در طول جنگ ششساله سوریه طرحهای ناموفق زیادی از سوی سازمان ملل متحد برای برقراری صلح ارائه شد. معروفترین آنها طرح «فریزکردن» منازعه در یک منطقه (حلب) و گسترش تدریجی آن به مناطق دیگر از سوی استفان دیمیستورا، نماینده ویژه سازمان ملل در امور سوریه، بود که خود بهنوعی ابتکار اولیه برای شکلگیری «مذاکرات آستانه» بر مبنای ایجاد چهار منطقه کاهش تنش و تضمین آن از سوی ایران، روسیه و ترکیه به حساب میآید؛ یعنی همه کشورها بهتدریج متوجه شدند که پیششرطگذاشتن برای حل بحران برخلاف واقعیتهای میدانی (مانند چندین دور مذاکرات ناموفق ژنو)، مثلا «اسد اول باید برود تا مذاکرات شروع شود» (موضع ترکیه یا عربستان و ...)، خود منجر به توقف مذاکرات از همان ابتدا میشود. این امر هم بیشتر به تکنیکیبودن، زمانبربودن و مرحلهایبودن مسائل حل منازعه ازجمله برقراری آتشبس، ایجاد مناطق امن، مذاکرات همهجانبه سیاسی و انتخاب دولت انتقالی و... برمیگردد. و سوم، ضرورت گسترش دیپلماسی است. این امر بهویژه در شرایط بعد از توقف جنگ در سوریه و ورود به فاز سیاسی و بازسازی حائزاهمیت زیادی میشود. تجربه منازعات دیگر مثل افغانستان و عراق نشان داده که همکاری همهجانبه و تضمین مراحل صلح از سوی دولتهای درگیر در این بحرانها سرنوشتساز بوده است. ایجاد دولت ائتلافی و تداوم توافق سیاسی نیازمند ایفای نقش (کمتر یا بیشتر) همه بازیگران (اعم از کوچک یا بزرگ) در فاز سیاسی است. البته طبیعی است که حامیان قدرتمندتر گروههای سیاسی در میدان منازعه (در اینجا ایران، روسیه و ترکیه) همواره ابتکار عمل و جهت مذاکرات را بهنفع منافع خود متعادل میکنند. کنفرانس سهجانبه سوچی نقطهعطفی در نهادینهکردن اصول فوق و حرکت بهسمت یک نظم چندجانبهگرا در منطقه است. این کنفرانس بر مبنای مشروعیت و اهمیت دسترسی نسبی به امنیت در سوریه (در روند مذاکرات آستانه) برای ورود به دوره انتقال سیاسی این کشور شکل گرفت. درواقع، همکاری مؤثر سه کشور ایران، روسیه و ترکیه در تضمین امنیت مناطق کاهش تنش در سوریه با همکاری حکومت سوریه زمینههای موفقیت این کنفرانس را فراهم کرد. اما مهمترین نتیجه مثبت کنفرانس سوچی تقویت جایگاه ژئوپلیتیک کشورمان در نظم منطقهای است. نخست، روسیه و ترکیه به اهمیت نقش میدانی ایران اذعان میکنند و خواهان تداوم و تضمین همکاریهای سیاسی-امنیتی با کشورمان هستند و این خود یک تحول مهم است. دوم، این دو کشور کارآمدی کشورمان را در شکست نظامی تروریستهای داعش در میدان نبرد سوریه (و عراق) میپذیرند و همین امر وزن سیاسی ایران در مذاکرات صلح را افزایش میدهد. تقویت جایگاه ایران در این ائتلاف سهجانبه، خود تأثیر مهمی بر نگاه بازیگران ائتلاف رقیب در سوریه مثل آمریکا و سعودی یا کشورهای اروپایی نسبت به ضرورت مشارکت جدی ایران در بحران سوریه خواهد داشت. اکنون موقعیت برتر میدانی ایران باید با تجربههای دیپلماتیک و ائتلافساز نقش کشورمان (مانند بحرانهای افغانستان و عراق) ترکیب و برای ایجاد تعادل بین منافع گروههای سیاسی حاضر در «کنگره گفتوگوی ملی سوریه» در جهت دستیابی به یک راهحل پایدار در سوریه بهکار گرفته شود. بیتردید، تداوم صلح و ثبات در سوریه، بهویژه به دلیل اتصال مسائل آن به عراق و لبنان، بیشترین نفع را به ایران در مقایسه با سایر بازیگران میرساند. مهمترین ویژگی هر نظم چندجانبه پذیرش نسبی منافع سایر بازیگران است. ایران باید ارزش افزوده تأمین منافع خود در بحران سوریه را در نهادینهکردن نقش مستقل سیاسی-امنیتی و اقتصادی خود در نظم منطقهای جستوجو کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.