بالاگرفتن اختلافات در آستانه مذاکرات صلح ژنو
مچاندازی روسیه و آمریکا
تازهترین دور مذاکرات صلح سوریه امروز در حالی کار خود را در ژنو آغاز میکند که تقریبا تمام مذاکرات پیشین هیچ توفیقی برای پایاندادن به جنگ ششساله در سوریه نداشتهاند. بااینحال، مذاکرات امروز ژنو تفاوتی ویژه با مذاکرات قبلی دارد و آنهم برچیدهشدن کامل بساط داعش در سوریه است که عملا دست بالاتری را به دولت این کشور در مذاکرات خواهد داد. اذعان مذاکرهکننده ارشد اپوزیسیون به اینکه هرچیزی قابل مذاکره است، میتواند گواه خوبی بر این مدعا باشد. از دیگر سو، پیروزيهای میدانی برای دولت بشار اسد، به نظر باعث شده تا اپوزیسیون سوریه نیز با کنارگذاشتن اختلافات داخلی، تلاش کنند در قالب هیئتی واحد و متحد در این مذاکرات حاضر شوند. بااینحال، مذاکرات صلح ژنو با اینکه در سطح نخست قرار است زمینه را برای یک توافق سیاسی در این کشور فراهم آورد، در سطحی دیگر، شکلی از زورآزمایی دیپلماتیک میان حامیان دولت اسد و مخالفان حضور او در قدرت است که در رأس آنها، بهترتیب روسیه و ایالات متحده قرار میگیرند. در هشتمین دور از مذاکرات صلح ژنو، هیئت نمایندگی اپوزیسیون را نصر الحریری هدایت خواهد کرد که بعد از دو سال، جانشین حجاب ریاض شده است. اعضای این هیئت بعد از برگزاری نشستی سهروزه میان گروههای اپوزیسیون در ریاض، تعیین شدند که نشان از سمتوسوی سیاسی گروههای اپوزیسیون دارد. البته هیچکدام از گروههای اپوزیسیون حضور خود را در این مذاکرات، مشروط به کنارهگیری بشار اسد از قدرت نکردهاند که این مسئله از انعطافپذیری بیشتر در اپوزیسیون سوریه بعد از تحولات اخیر در این کشور خبر میدهد. دولت سوریه که بارها عنوان کرده بود بر سر کنارهگیری از قدرت با مخالفان گفتوگو نمیکند، به نظر حالا توانسته حرف خود را به کرسی بنشاند. با وجود اینکه گروههای اپوزیسیون سوری پیششرطی برای حضور در مذاکرات صلح نداشتهاند؛ اما در بیانیه پایانی نشست مخالفان سوری در ریاض، لازمه آغاز دوران انتقال سیاسی، کنارهگیری بشار اسد از قدرت اعلام شده بود. همین امر باعث شده است هیئت مذاکرهکننده سوریه در اعتراض به مفاد این بیانیه، سفر خود را به ژنو به تأخیر بیندازد و در مقابل از برگزاری نشستی در سوچی روسیه با حضور گروههای سوری استقبال کند. اختلافنظر میان دولت سوریه و مخالفان سوری، در حالی در آستانه نشست ژنو بالا میگیرد که رمزی عزالدین رمزی، معاون دیمیستورا، با هدف ایجاد هماهنگی بیشتر با فیصل مقداد، معاون وزیر خارجه سوریه و مذاکرهکننده ارشد این کشور دیدار کرده بود. رمزی بعد از این دیدار چهار مبحث اصلی دور تازه مذاکرات در ژنو را قانون اساسی جدید، حاکمیت، برگزاری انتخابات و مبارزه با تروریسم عنوان کرد. بااینحال، نگاهی به تاریخچه این مذاکرات هرگونه خوشبینی درباره نتایج آن را در هالهای از ابهام قرار میدهد. مذاکرات صلح برای پایاندادن به بحران سوریه، بهدفعات با خروج طرفین از جریان مذاکرات عملا شکست خورده است. از دیگر سو، در برخی موارد، برگزاری این مذاکرات به ایجاد شکافهای بیشتر در نیروهای مؤثر در سوریه انجامیده است. درواقع طرح مذاکرات ژنو از همان آغاز بحران در سوریه در سال 2011 میلادی و با هدف توقف خشونتها و ایجاد چارچوبی برای یک توافق سیاسی، پایهگذاری شد؛ اما در عمل به میدان جنگی میان خواست روسیه برای حفظ اسد در قدرت و اصرار ایالات متحده برای انتقال قدرت در این کشور بدل شد. در ادامه و در جریان مذاکراتی سهجانبه میان روسیه، ایالات متحده و سازمان ملل، طرفین به توافق رسیدند مذاکرات صلح میان دولت سوریه و یک هیئت نمایندگی از سوی اپوزیسیون این کشور برگزار شود. این مذاکرات در عمل به میدانی برای مچاندازی سیاسی میان روسیه و ایالات متحده تبدیل شد. در این میان نباید نقش بازیگران دیگری مانند عربستان و ترکیه را نیز نادیده گرفت. عربستان در این میان با برگزاری نشست ریاض برای متحدکردن اپوزیسیون سوریه، بار دیگر وفاداری خود را به ایالات متحده اثبات کرد. در سال 2016 و با ابتکار عربستان، تلاشهایی برای شکلدهی به اپوزیسیونی متحد و قدرتمند صورت گرفت که گروههای افراطی سلفی و جهادی ازجمله جبهه النصره و داعش را نیز دربر میگرفت. شاید ریاض در آن زمان به هیچ عنوان فکر نمیکرد در یک سال دیگر اثری از داعش در سوريه و عراق باقی نماند. در هر صورت، تلاشهای عربستان به شکلگیری کمیته عالی مذاکرات انجامید که ریاست آن را ریاض حجاب، نخستوزیر اسبق سوریه، بر عهده گرفت. این کمیته وظیفه تعیین و انتخاب نمایندگان برای حضور در مذاکرات ژنو سه را بر عهده داشت. همزمان با نشست ریاض، گروههایی از سیاستمداران کُرد سوری و فرماندهان نظامی و متحدان آنها در استان حسکه نشست دیگری را برگزار کردند. اکثر گروههای حاضر در این نشست، زیر چتر نیروهای آزاد دموکراتیک سوریه قرار میگرفتند که با حمایت آمریکا، همزمان علیه دولت سوریه و داعش مبارزه میکردند. گروههای حاضر در نشست ریاض بهشدت مخالف حضور نیروهای دموکراتیک سوریه در روند مذاکرات بودند؛ زیرا نیروهای کُرد را آلترناتیوی برای دولت اسد میدانستند که بعد از خروج نیروهای دولتی، عملا کنترل ادارات و دفاتر دولتی در مناطق کردنشین را در دست گرفته بودند. همزمان با تلاشهای عربستان و آمریکا برای متحدکردن اپوزیسیون سوریه در راستای تعیینتکلیف آینده سوریه، روسیه نیز که با تمام قوا از اسد حمایت میکرد، کوشید با قراردادن برخی گروههای سکولار در نشست ریاض، سهمی از این ائتلاف به دست آورد. روسیه در ادامه کوشید برخی از چهرههای نزدیک به مسکو، ازجمله قدری جمیل، معاون اسبق نخستوزیر سوریه را نیز به فهرست نمایندگان حاضر در ژنو سه وارد کند که با مخالفت کمیته عالی مذاکرات این اقدام عملی نشد. شاید ناامیدی از تأثیرگذاری بیشتر در روند مذاکرات صلح ژنو بود که روسیه را به سمت برگزاری نشست سهجانبه آستانه با حضور ایران و ترکیه، بهعنوان یکی از مخالفان سرسخت اسد، سوق داد و عملا این مذاکرات را به رقیبی جدی برای مذاکرات صلح ژنو تبدیل کرد. درحالیکه مذاکرات ژنو هیچ دستاورد مشخصی برای کاهش تنش در سوریه نداشت، توافق در آستانه برای ایجاد چهار منطقه عاری از تنش، یک توفیق بزرگ برای سوریه محسوب میشد. به نظر تلاش اخیر مسکو برای ایفای نقشی پررنگتر در آینده سوریه، با طرح برگزاری نشست صلح در سوچی ابعاد تازهاي به خود خواهد گرفت. از دیگر سو، در آستانه مذاکرات صلح سوریه در ژنو، حملات ارتش سوریه و روسیه به مواضع شورشیان سوری در دیرالزور و غوطه شرقی تشدید شده است. گفته میشود شورشیان مخالف اسد نیز از این منطقه، دمشق را مورد حمله قرار دادند. درگیریها در این منطقه در حالی بالا گرفته است که طبق توافق آستانه، این منطقه در زمره مناطق عاری از تنش اعلام شده بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.