نگاهی به «این یک پیپ نیست»
گرهزدن تجربه با سبکهای تئاتر
سیدحسین رسولی
نمایش «این یک پیپ نیست» به نویسندگی و کارگردانی سیدمحمد مساوات در تئاتر مستقل تهران در مهر، آبان و آذر ۱۳۹۶ روی صحنه رفته است. در همان ابتدا نام نمایش شما را به یاد نقاشی سوررئالیستی با همین نام اثر رنه مگریت بلژیکی و حتی رسالهای فلسفی به همین نام از میشل فوکو میاندازد. اما این نشانه بهنوعی بازی با دالهای شناور در ذهن مخاطب است. محمد مساوات در اجرای خود تلاش میکند از مفاهیم فلسفه «پدیدارشناسی» در زمینه ادراک برای بازنمایی واقعیت استفاده کند که بهنوعی وارد سبک و سیاق «سوررئالیستی» هم میشود. نکته کلیدی کارهای تجربی مساوات نیز توجه افراطی به سبکهاست. مثلا او در نمایش «بیپدر» وارد فضای «اکسپرسیونیستی» میشود و آن را با تمام جزئيات و با افراط تمام به تصویر میکشد. در نمایشهای «خانه. وا. ده» و «بیضایی» به سوی شیوه «فرمالیستی» میرود. در نمایش «قصه ظهر جمعه» که در تئاترشهر روی صحنه رفت، به سوی داستانی در یک بستر افراطی رئالیستی رفته است. سیدمحمد مساوات با شناخت درست خود از سبکشناسی در تئاتر تلاش میکند تجربهگرایی خود را با این سبکها گره بزند. او به طور مشخص علاقه دارد که در فضای تئاتر تجربهگرا کار کند؛ با اینکه تئاتر تجربی در ایران با مشکلات شدید مفهومی و اجرائی روبهرو بوده است. مساوات در اجرای میزانسنها و فضاسازی خود از تکنیکهای دکوپاژ سینما نیز بهره میگیرد. در نمایش «این یک پیپ نیست» با صحنههای پرتعدادی روبهرو هستیم که بهنوعی کارگردانی سینمایی شدهاند. شاید کمی توضیح این نکته سخت باشد. به علت اینکه نمایشهای مساوات بیشتر وابسته به تصویر و فضاسازی هستند و تقریبا قصه در آنها نقشی ندارد. این موضوع مانند تمایز «گفتن» و «نشاندادن» در رساله «تراکتاتوس» اثر لودویگ ویتگنشتاین، فیلسوف تحلیلی، است. ویلهلم فسنکل، نیز در کتاب «گفتنیها-ناگفتنیها» به تحلیل همین موضوع پرداخته و از قول ویتگنشتاین میگوید که این تمایز میان «گفتن» و «نشاندادن»، مسئله اصلی فلسفه است. درواقع، بهنوعی همهچیز «انعکاسی» یا «خودارجاع» هستند. در نمایش مساوات بهوضوح همین امر را میبینیم. دو برادر در یک خانه زندگی میکنند. اما در صحنههای مختلف میبینیم که گویا این دو نفر چهار نفر هستند؛ آن هم با ظاهر و لباس متفاوت. مادر خانواده هم است. ولی این دو برادر او را نمیبینند. پلیسی میآید که با شخصیتی حرف میزند. او فقط خودش آن شخصیت را میبیند و شخص دیگری نمیتواند او را ببیند. کارگردان از تکنیکهای «هنر مفهومی» هم بهره گرفته و تمام دیالوگهای شخصیتها برای تماشاگر دوبله و زیرنویس میشود. اما تمام تصاویر، دوبلهها، زیرنویسها و زاویه دید شخصیتها با یکدیگر متفاوت هستند. در انتها باید به یکی از مشهورترین نمونههای آثار هنر مفهومی به نام «یک و سه صندلی» اثر «جوزف کازوت» اشاره کنیم که در موزه هنرهای مدرن آمریکا در نیویورک قرار دارد. این اثر مفهومی متشکل است از یک صندلی واقعی، عکسی از یک صندلی و تعریف واژهنامهای صندلی. مساوات هم در نمایش خود از همین شیوه برای اجرا سود جسته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.