بحران فقر آب در خاورمیانه و شمال آفریقا
ديپلماسي آب را جدي بگيريم
حمید بهلولی.محقق و مشاور سیاستگزاری عمومی در اروپا
آب همیشه منشأ چالشهای بزرگ در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا با داشتن مشخصاتی مانند رشد سریع جمعیت، بیثباتی منطقهای و تغییرات اقلیمی چشمگیر بوده است و این چالش درحالحاضر از همیشه بزرگتر و ویرانگرتر است. خاورمیانه و شمال آفریقا نقاط پررنگ در نقشه زمین در استفاده بیرویه از آبهای زیرزمینی هستند و در بعضی از آنها این مصرف از نصف ذخایر زیرزمینی آب فراتر رفته است. دیگر شرایط این دو منطقه در موضوع فقر آب را میتوان اینگونه خلاصه کرد: - بهرهوری آب حدود تنها ۵۰ درصد میانگین جهانی است - بیشترین میزان تلفشدگی از جیدیپی حدود شش درصد تا ۱۴ درصد به خاطر کمبود آب و در ارتباط با تغییرات اقلیمی است. - ٨٢ درصد از فاضلاب شهری و پسابهای منطقه بازیافت نمیشود که در صورت بازیافت میتوانست میزان زیادی از نیاز را پاسخ بگوید و بحران آب را کم کند. - خطر قحطی و نایابی غذایی در حال افزایش است. - قیمت آب در این مناطق پایین است و میزان زیادی از جیدیپی به مصرف سوبسید آب میرسد. - نوع صنایع و کشاورزی موجود در این مناطق مربوط به موج دوم و سوم صنعتی بوده و بسیار آببر و انرژیبر و خود آلودهکننده محیط زیست و آب هستند. - ٦٠ درصد آب در این مناطق بین مرزی بوده و در خاک بیش از یک کشور جریان دارد - هر کشور حداقل یک سفره آبخیزی مشترک با کشورهای همسایه دارد (این دو موضوع آخر نقش ایجاد تعاملات سازنده و همکاری در مدیریت و دیپلماسی خارجی در موضوع آب را نشان میدهد). کشورهای پیشرو در مدیریت آب در منطقه در این منطقه کشورهای زیر زودتر از بقیه اقدامات مدیریت آب را شروع کردهاند و این در حالی است که بعضی از کشورهای این منطقه منتظر واقعه نشستهاند. موراکو: تلاش ملی در مدیریت آبهای زیرزمینی را آغاز کرده است. اردن: مهار و استفاده از خلاقیتهای بخش خصوصی، تأمین اعتبار و بازیافت فاضلاب شهری و افزایش تأمین آب از طریق نمکزدایی و شیرینسازی آب شور را سرلوحه برنامهریزی و عملیات خود قرار داده است. عربستان: کنترل سوبسیدهای غیرهدفدار و عمومی آب و افزایش نقش شرکتهای خلاق بخش خصوصی در تأمین آب و بهداشت آب و منافع عمومی را پیگیری میکند. مصر: تقویت نهادهای پاسخگوی محلی و گندزدایی و عفونتزدایی از آب و بهویژه در مناطق روستایی را با شدت تمام آغاز کرده است. با توجه به تجربیات جهانی و به صورت خلاصه در ضمن استفاده از توصیههای ارائهشده از طرف سازمان همکاری و توسعه اقتصادی OECD برای شناخت شکافها و ایجاد پل راهحل بر روی هر شکاف (به مقاله؛ فقر آب مشکل جدی جهان امروز و آینده؛ از همین نویسنده مراجعه شود)؛ اما به دلیل ضعیفبودن یا مهیانبودن زیرساختهای لازم در کشورهای خاورمیانه ازجمله ایران، برای مدیریت ملی چنین پروژه فرابخشی و نیاز به تعاملات فراملی، مجموعهای از راهحلهای زیر را میتوان به خدمت گرفت. راهحلهای سیاستی ادغامیافته اول از همه باید اذعان داشت که برای حل و مدیریت طیف وسیعی از مشکلات مربوط به فقر آب که خود دلایل فرابخشی داشته و با مشکلات بخشهای دیگر مانند سلامت و بهداشت، غذا و محیط، مجموعه همبستهای ایجاد کرده و دارای امنیت تأمین همبسته (Supply securities Nexus) هستند، راهحل بسیطی وجود ندارد و باید به سمت استفاده از راهحلهای سیاستی ادغامیافته (Hybrid solutions) و البته منطبق و سازگار با زیستبوم حرکت کرد. برای طراحی راهحلهای ادغام یافته که برای مدیریت شبکهای مشکلات مربوط به آب اتخاذ میشوند، به یک نگاه از ارتفاع بالاتر (Helicopter view) نیاز خواهد بود. باید باور داشت که مدیریت بحران فقر آب کار آسانی نیست و باید با ایجاد بالاترین حد از تعهد سیاسی در حاکمیت برای مدیریت حیاتی بحران آب، بهترین استعدادهای سیاستگذاری، برنامهریزی و اجرا در همه حوزههای نظری و عملی کشور و همه مردم را به مشارکت فرا خواند. باید اذعان کرد که متأسفانه مطابق اطلاعات و گزارش سازمانهای جهانی وضعیت بحران آب در خاورمیانه و شمال آفریقا تا سال ٢٠٥٠ وخیمتر خواهد شد و کشورهایی که هرچه زودتر سیاستهای مدیریت بحران آب را تنظیم و به اجرا نگذارند، دچار آسیبهای جبرانناپذیری خواهند شد و متأسفانه دراینمیان ایران و عراق و مصر بحرانیترین شرایط را تجربه خواهند کرد. سیاستهای مدیریت بحران و فقر آب در اینجا به اختصار به تعدادی از سیاستهای مدیریت بحران و فقر آب اشاره میشود. ١- ایجاد تعهد سیاسی در همه سطوح خصوصا سطح سیاستگذاری کلان و رهبران و ایجاد حکمروایی آب در کشور اولین و مهمترین قدمی است که میتواند برداشته شود و این تعهد بايد در تمامی بخشهای کشور برای چنین هدفی تزریق شود. ٢- ایجاد مغزافزار مدیریتی و شبکه مدیریت منعطف: ابتدا برای چنین اقدامی میتوان در عالیترین سطوح حاکمیت در کشور و در حضور تعهد سیاسی حاکمیت و دولت، مغزافزار شبکهای هوشمندی طراحی و مستقر کرد و هر دو نوع سیاستهای اقدام (Action) و عدم اقدام (Inaction) را طراحی كرد و به کار گرفت و سعی کرد از مدلهای ادهوکراتیک و منعطف به جای مدلهای بوروکراتیک غیرمنعطف برای سازماندهی کار استفاده كند و درون آن ارتباط موثق و تعریفشدهای از اختیار، مسئولیت و پاسخگویی را تبیین و تأمین کرد. ٣- در صورت وجود خلأهای قانونی میتوان آنها را با وضع قوانین مناسب با سرعت و در اولویت برطرف كرد. ٤- در مرحله بعد میتوان بانک اطلاعاتی بزرگ (Big Data) امنیت همبسته آب، غذا و انرژی کشور و بخشهای مرتبط را با محوریت مدیریت اطلاعاتی بحران فقر آب تشکیل داد. ٥- میتوان ارتباطات وثیقی با سازمانهای جهانی مرتبط با موضوع و مراکز مطالعاتی ایجاد كرد و از کار نمایشی آماتوری به سمت یک مدیریت معقول واقعی و حرفهای دانشمحور در کلاس جهانی منتقل شد. ٦- در کنار اهداف بلندمدت و میانمدت میتوان مطابق توصیه سازمان ملل، اهداف کوتاهمدت و زودبازده (Quick wins) را نیز طراحی كرد و به خدمت گرفت. چراکه نداشتن موفقیتهای کوتاهمدت و نداشتن راهکار برای مدیریت و تأمین نیازهای کوتاهمدت در همراهی افکار عمومی و حتی مجریان سیاستها، در اجرای سیاستها و برنامههای بلندمدت ایجاد اختلال میکند. در این راستا تیمهای واکنش سریع، خصوصا برای مدیریت بحرانهای سلامتی فقر آب را نیز میتوان آموزش داد و در مواقع لزوم به خدمت گرفت. ۷- رشد اقتصادی خود فرایند و کسبوکار تشنهای است که بسیاری از منابع آبی کشور را میبلعد. آب یکی از منابع مهم تولید است و طبیعی است که عدم مصرف بهینه آن حتی برای ایجاد رشد اقتصادی و ازبینبردن منابع آب سطحی و زیرزمینی سرزمینی با سرعت بیش از تحمل تجدیدپذیری طبیعت خود در بلندمدت موجب کاهش و رکود رشد اقتصادی خواهد شد. پیشبینی میشود که به دلیل همین موضوع در بعضی از مناطق تا سال ۲۰۵۰ سرعت رشد اقتصادی تا شش درصد از تولید ناخالص داخلی کاهش پیدا کند، اگرچه بعضی از مطالعات این کاهش را تا ۱۴ درصد هم پیشبینی کردهاند. نتیجه آن ایجاد رشد منفی پایدار در حوزههای کشاورزی، غذا، سلامت، درآمد و مسکن خواهد بود. مطالعات جهانی با ارائه مدل اقتصادی تأکید میکنند که سیاستهای بد در حوزه مدیریت آب اثرات تغییرات اقلیمی را بر کاهش منابع آب افزایش خواهند داد. درصورتیکه سیاستهای خوب میتواند در درازمدت این اثرات را خنثی کند (شکل زیر) و حتی این کشورها با سیاست خوب مدیریت آب نهتنها میتوانند از کاهش تا شش درصد رشد اقتصادی جلوگیری کنند بلکه میتوانند تا شش درصد، در همین دوران رکود خشکسالی بر آن بیفزایند. ۸- با توجه به مطالب فوق میتوان برای برداشتن قدمهای اول و در جهت اولویتگذاری (Prioritising) مصرف منابع محدود آبی کشور، محصولات و خدمات با ارزش بالا (High Valued) را مشخص و سهمیه آب آنها را تأمین کرد و کالاها و خدمات با ارزش پایینتر را در مراحل بعدی گذاشت و کالاها و خدمات بیارزش، کاذب یا آلودهکننده محیطزیست و خصوصا آلودهکننده خود منابع آبی را از چرخه تأمین و تولید حذف کرد. ۹- میتوان انواع سیاستهای آموزشی، آگاهیبخشی، ترویجی، تشویقی و تنبیهی را برای بخشهای آببر و کشاورزی و صنعت در جهت مصرف عاقلانه و بهینه و بازیافت آب به کار گرفت و بهعنوان مثال صنایع تولیدی و خدماتی را که با مصرف انرژی کمتر و خصوصا آب کمتر یا بازیافت آب بیشتر تولید کالا و خدمات میکنند، تشویق کرد و از انواع ابزار اقتصادی از جمله دادن مجوزها و امکانات مالی و وام برای صنایع پربازده با بهرهوری بالا در مصرف و بازیافت آب مطابق استانداردهای دقیق تعریفشده و در جهت ترویج فرهنگ مدیریت بهینه منابع آب و انرژی استفاده کرد و در مقابل تولید صنایع آببر و آلودهکننده و کمارزش را با شیوههای مختلف از جمله عوارض سنگین محدود کرد. قیمت آب را میتوان برای بخشهای مختلف تولیدی و کشاورزی مبتنی بر میزان دوستدارمحیطبودن و مشارکت در بهرهوری آب تعیین کرد و البته متناسب با قدرت خرید پول از سیاستهای پلکانی در تعیین تعرفهها بهره گرفت. در این راستا عاقلانه خواهد بود اگر یارانههای آب بهعنوان اهرمهای تشویقی را به سوی تولید محصولات کشاورزی استراتژیک متناسبشده با منابع محدود آب سرزمینی، محصولات با بهرهوری بالا در مصرف آب و انرژی و استانداردشده و همچنین صنایع پاک و سازگارشده با مقتضیات محدودیت آب هدایت کرد. ۱۰- باید توجه کرد کشاورزان خردهپا که از نوع کشت دیم و نزولات آسمانی برای تأمین خانواده خود استفاده میکنند، اولین گروه آسیبپذیر در حوزه کشاورزی خواهند بود. این گروه از کشاورزان به صورت سنتی در مقابل خشکسالی، سیل و آلودگیهای آبی بسیار آسیبپذیرند و تأمین آب آنها را میتوان جزء اولویتهای برنامه دید و آنها را به سمت کشت محصولات مقاومتر نسبت به کمآبی هدایت و معاونت کرد. در غیر این صورت، خود این موضوع بهجز آسیبهای انسانی و روانی به این طبقه، میتواند موجب ایجاد بحرانهای مهاجرت و تشدید تضاد و خشونتهای اجتماعی، قومی و منطقهای شود. موارد ذکرشده، نشاندهنده نقش تعیینکننده مدیریت آب در دسترسی به اهداف توسعه پایدار است. ۱۱- در راستای بهخدمتگرفتن سیاستهای ادغامیافته، توصیه میشود ارتباط وثیق بین آب، بهداشت، پاکیزگی و کاهش بیماری را همیشه مدنظر و چرخه آن را فعال نگاه داشت. مطابق نظر و اعلام سازمان جهانی بهداشت، هر یک دلار سرمایهگذاری در آب، میتواند بین سه دلار تا ۳۴ دلار برگشت اقتصادی ایجاد کند (به مقاله فقر آب مشکل جدی جهان امروز و آینده؛ از همین نویسنده مراجعه شود). ۱۲- در همین راستا، شایسته است به ارتباط امنیت آب، امنیت غذا و امنیت انرژی دقت کافی مبذول داشت و آنها را در کنار هم مدیریت کرد. ۱۳- میتوان تکنولوژیهای نوین و سازگار با محیط و نه لزوما گرانقیمت را در ترکیبی با تکنولوژیهای مناسب سنتی بومی (Appropriate technologies) به کار گرفت. میزان مصرف و بهرهوری انرژی و سازگاربودن آن با محیط زیست در تکنولوژی بهکاررفته، میتواند جزء نکات مهم بررسیشده باشد. چنین اقدامی نیازمند استفاده بهینه از پتانسیل مجامع علمی، دانشگاهی و تحقیقاتی و مراکز تحقیق و توسعه داخلی و خارجی و شناخت توانمندیها و هزینه - فایده تکنولوژیهای مناسب بومی است. تکنولوژیهای مناسب بومی معمولا برای اندازههای کوچک و به صورت غیرمتمرکز و مبتنی بر کار کارگر، نوعا با صرفهجویی در مصرف انرژی و سازگار با محیط زیست و در استطاعت منطقه بومی هستند و گاه باید برای افزایش بهرهوری بهروز شوند. البته در این راستا میتوان از تکنولوژیهای جدید مثل نانو و آبهای فعالشده برای ضدعفونی محیط و سیستمهای آبیاری هدفگیر و کمتبخیر بهره کافی و وافی برد. ۱۴- در هر زمان توصیه میشود آب مورد نیاز طبقات آسیبپذیر و بهخصوص کودکان و زنان را با اولویت تأمین کرد؛ بهویژه اینکه مطالعات نشان میدهند در ۴۵ کشور جهان، زنان و دختران بهخصوص در مناطق روستایی، مسئول تأمین آب ۷۰ درصد از خانوارها هستند و گاهی کیلومترها آب را به صورت پیاده با خود حمل میکنند. اگرچه خوشبختانه در ایران مطابق آمار جهانی ۸۳ درصد روستاها به آب مدیریتشده و اکثرا آب لولهکشی تا این تاریخ دسترسی داشتهاند، ولی اولا احتمال کاهش شدید این دسترسی به دلیل خشکسالی و کاهش آبهای زیرزمینی در سالهای پیشرو دور از انتظار نیست و ثانیا وضعیت کیفیت آب ارائهشده از لحاظ آلودگیهای احتمالی، نیاز به مدیریت دارد. ۱۵- توجه به اهمیت حیاتی نظام آموزشوپرورش در آموزش و فرهنگسازی بلندمدت مصرف بهینه آب و انتقال مفاهیم اهمیت حیاتی آب در توسعه ملی، از دوران کودکی موضوع مهمی است و سیاستگذاری آموزشی و برنامهریزی لازم در این موضوع را میتوان با سرعت و دقت شروع کرد. ضمن آنکه آب مورد نیاز مدارس، بهخصوص مدارس دخترانه را که در فقر آب آسیبپذیرترند، با اولویت هرچه تمامتر تأمین کرد. به یاد داشته باشیم کودکان آموزشدیده با کسب معرفت و مهارت برای سالم و بهرهور زیستن، نهتنها زندگی اثربخشی را تجربه خواهند کرد؛ بلکه موجب ایجاد نسل سازگارتر با محیط زیست و بهرهورتر در استفاده از منابع کمیاب حیات در آینده خواهند بود، غیر از آنکه در کوتاهمدت نیز میتوانند در اصلاح رفتار والدین خود نقشی درخور ایفا کنند. ۱۶- در ضمن میتوان تأکید کرد که ایجاد نظام اطلاعرسانی شفاف و در ابعاد ملی و بهمشارکتگرفتن نظام رسانهای کشور و بهویژه پتانسیل رسانههای عمومی مستقل و انتشار پیشنویس سیاستها و برنامهها بهصورت (Blueprint) برای استفاده از نظام نقد در نقد (البته غیر از موارد امنیتی که باید این موارد به حداقل رسانده شوند) که میتواند ارتباط دوسویه گفتمانی در موضوع مدیریت بحران آب ایجاد کند، نهتنها موجب ارزیابی سیاست قبل از اجرا میشود، بلکه در ایجاد مشارکت عمومی و همراهی نخبگان میتواند نقش اثربخشی ایفا کند. ١۷- ارائه سوبسیدهای غیرهدفمند در حوزه آب را میتوان بهصورت تدریجی (Incremental) محدود کرد و در ضمن حفظ هزینه تعرفههای آب برای طبقات آسیبپذیر مردم در محدوده استطاعت (Affordability) آنها (با محاسبه قدرت خرید پول و میزان درآمد خانوار و نه فقط مقایسه کور با قیمت آب در کشورهای پیشرفته با درآمد سرانه بالا، بلکه افزایش قیمت و تعرفه عمومی آب میتواند نوعی فقر آب ایجاد کند) یارانههای آب را هدفمند کرد. درعینحال باید دانست در کشورهایی که قیمت آب خیلی پایین است، این فقرا هستند که هزینه هر قطره آب ثروتمندان را تقبل میکنند و فقرا در مجموع بسیار کمتر از ثروتمندان آب مصرف میکنند. ١۸- توصیه میشود نظام مدیریت آب برای هر مرحله عبور از بحران سیاست، برنامه و پلان مشخص و مبتنی بر اهداف قابل حصول و معیارهای کمی و کیفی قابل اندازهگیری داشته باشد و هیچ هدف و عمل و اقدامی نباید در فضای گنگ و وهمآلود مدیریت شود. ۱۹- چنین برنامهای لازم است از مرحله ارزیابی سیاست دقیق و روشنی بهرهمند باشد و بتواند خود را در نقد عمومی قرار دهد و هر لحظه مبتنی بر زمینه، محیط و منابع خود را منعطف و پویا نگه دارد. ۲۰- پیشنهاد میشود در مدت مدیریت پروژه از ایجاد شوکهای اجتماعی غیرحسابشده و چهبسا غیرقابل مدیریت که میتوانند موجب وحشت و پانیک اجتماعی مخرب و مهاجرتهای وسیع شوند، اجتناب شود، چراکه هیچ بحرانی را نمیتوان با ایجاد بحران دیگری مدیریت کرد و مدیریت زمان نقشی مهم در مدیریت بحران آب در سالهای پیشِرو خواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.