ارگ تبریز چرا غمگین است؟
ناصر جهانفر
فرانسه بمیرد زیبایی میمیرد، آلمان بمیرد صنعت و دقت میمیرد، ژاپن بمیرد حس مسئولیت و انساندوستی میمیرد، ایران بمیرد تمدن میمیرد! بهعبارتی مرگ تمدن، یعنی مرگ ایران! ایران و تمدن درهم تنیده و یکی شدهاند، یکی از غنیترین تمدنها و خالصترین آنها مربوط به ایران عزیزمان است و بس و مثل بقیه ثروتهای خدادادی مثل دریا، جنگل، کوه، کویر، غارها و طبیعت بسیار زیبا و چهارفصل و معادن و نفت و... شاخصترین نماد تمدن و شناسنامه آن، آثار تاریخی بازمانده از نسلهای پیشین است که به امانت به دست ما رسیده و تکرارنشدنی است؛ کشوری با این ویژگیهای خاص، یک هدیه و بسته بینظیر است که تقدیم آدمهای ایرانزمین شده است. یاد کنیم از کشورهایی که هیچکدام یا خیلی از اینها را ندارند یا با جعل تاریخ برای خود شناسنامهسازی میکنند، آنهم با چه هزینههای هنگفتی و آخرش هم فقط مصنوعسازی کردهاند و مشابهسازی ناشیانه! تاریخ و تمدن مثل یک کالا و حتی مثل یک اختراع، ساختنی نیست، بلکه داشتنی است، کشورهای بدون پیشینه و تاریخ، فاقد هویت و اصالت هستند و نکته دقیقا همینجاست، نداشتن عقبه تاریخی و تمدن، یک حس حقارتآمیز تلقی میشود و داشتن آن یک احساس غرور و عظمت به همراه دارد.برگردیم به اصل موضوع و اینکه باید چقدر از داشتههایمان مراقبت کنیم و آنها را خوب معرفی کنیم و حق هیچگونه تخریب، تغییر و بدمراقبتی را از آنها نخواهیم داشت؛ آنها ارثیه ما نیستند، امانتی هستند از نسلهای پیشین و بهصورت بهینه باید به نسلهای بعدی تحویل داده شوند و السلام. ارگ علیشاه تبریز بهعنوان یک اثر تاریخی منحصربهفرد بهدلیل واقعشدن در مرکز شهر تبریز در اکثر مقاطع تاریخی یا مغفول مانده یا مورد بیمهری قرار گرفته یا توسط زلزلههای تبریز یا دشمنان و ناآگاهی محلی تخریب شده و اگر عظمت و استحکام و ایستادگی آن نبود تاکنون چندین و چندبار با خاک یکسان شده بود و خاکش را به توبره کشیده بودند! بارها شاهد این بودهایم که در دیگر کشورها با یک اثر 70ساله چه برخوردی میکنند و چقدر مراقب و مواظبش هستند، چرا با یک اثر 700ساله اینقدر سر ناسازگاری داریم و جفا میکنیم. اجازه بدهید کمی از تاریخچه و نقش متفاوت آن در مقاطع مختلف تاریخی صحبت کنیم؛ ارگ علیشاه تبریز به دست خواجه تاجالدین علیشاه، وزیر ابوسعید ایلخانی، در دوره ایلخانیان بین سالهای 716 تا 718 ه.ق در سده هشتم احداث میشود، این بنا با 700 سال قدمت و با ارتفاع 26 متر، بنا به گفتههایی در رقابت با مجموعه ربع رشیدی که به دست خواجه رشیدالدین فضلالله در بخش دیگری از تبریز، احداث شده بود، ساخته میشود، ابتدا کاربری مدرسه و آموزشی داشته است که در طی دوران به مسجدجامع و بعد به ارگ با کاربری، بیشتر نظامی تبدیل میشود. سبک معماری آن به شیوه آذری و معمار آن استاد فلکی تبریزی بوده است. جهانگرد معروف یعنی ابنبطوطه و نیز حمدالله مستوفی بهعنوان مورخ، وسعت آن را از ایوان مدائن بزرگتر دانستهاند. این بنا در 15 دی 1310 خورشیدی به شماره 170 ثبت شده و در فهرست آثار تاریخی ملی قرار میگیرد، در دوران پهلوی اول مبادرت به ایجاد باغی در مجاورت آن به نام باغ ملی و سالن نمایش به نام شیر و خورشید میشود. این سالن نمایش با معماری و گچبری بسیار زیبا، ارتفاع بلندی دارد، بهطوریکه علاوه بر سالن نمایش اصلی، دو طبقه بالکن در طرفین آن بوده که نمونهاش در سنپطرزبورگ روسیه وجود دارد، در ضلع شمالی محوطه باستانی ارگ، کتابخانه ملی تبریز موسوم به نخجوانی بوده که از اهالی فرهنگ و ادب تبریز بودهاند. این بنای کمنظیر متأسفانه به دلایل نامعلوم همیشه خار چشم دشمنان و گاه حاکمان وقت بوده و علاوه بر زلزله قرن دهم که بخش اعظمی از بنا و ملحقات آن را تخریب کرد، از سوی حاکمان وقت و با توجیهات مختلف مورد هجمه و تخریب قرار گرفته و میگیرد، حتی چندینبار در جستوجوی گنج و دفینه، این اثر تاریخی را شخم زدهاند. در زلزله ذکرشده شکستگی بزرگی در بدنه ارگ پدیدار شد، بااینحال بخشی از دیوارهای بلند این مجموعه بر جای ماند. زلزله و سایر عوامل طبیعی، عوامل انسانی به کار گرفته شده از طرف حکام وقت برای تخریب و انهدام آن، جنگهای ایران و روس، مبارزات دوران مشروطیت و جویندگان گنج و دفینه از عوامل تخریب این بنا محسوب میشوند. بعد از این همه هجمه و اتفاقات ناگوار برای ارگ عزیز تبریز، فقط بخشی از دیوارهای عظیم و محراب پشتی بلند و شبستان جنوبی این مسجد به جا مانده است با دیوارهای کناری هرکدام به ضخامت 40/10 متر! در دوران قاجار بهعنوان بخشی از برج و باروی شهر و همچنین محل انبار مهمات نظامی و نیز محل ساخت گلوله توپ و ریختهگری به دستور عباسمیرزا از آن استفاده میشد. این مجموعه دارای تونلهای زیرزمینی است و ارتباط این تونلها از ارگ علیشاه به مسجد کبود و نیز به محلههای شنبغازان و باغمیشه و ربع رشیدی و بازار تبریز و ادامه آن از زیر رودخانه آجیچای به حوالی محله فعلی فرودگاه تبریز بوده است. ضمنا اطلاق عبارت ارگ به این مجموعه تاریخی بهدلیل استفاده نظامی و انبار مهمات از این مجموعه بهدستور عباسمیرزا بوده و ستاد فرماندهی جنگ ارتش ایران در محوطه ارگ قرار داشته است. در دوران پس از مشروطه و دفاع مردم تبریز از مشهد در سال 1290 هـ. ق، روسها دیوار ارگ را به توپ بستند که آثارش در دیوارهای جنوبی ارگ پیداست. در دوران مشروطیت ارگ نقطه مرکزی مدافعان مشروطه به رهبری ستارخان و بهویژه باقرخان بوده است. ارگ عزیز چقدر زخم در تن داری و چقدر خاطرات غالبا تلخ در جسم و جانت جاری است! سرت سلامت که همچون سرو آزاده همچنان با شکوه و غرور ایستادهای، بارها مورد بیمهری و هجمه و حمله قرار گرفتی، دهها بار افتادی، ولی باز همچون ققنوس از خاکستر و آتش، پر کشیدی و بلند شدی و سرافرازانه ایستادی! در اواخر دوران پهلوی دوم بیشتر سازههای قاجاری در مجاورت ارگ علیشاه به بهانه ایجاد فضای سبز تخریب شدند و نیز در سال 1360 به خاطر تأسیس مصلا، دیوارهای شمالی عهد ایلخانی ارگ همراه پلکانهای قاجاری تخریب شد و نیز سالن نمایش کمنظیر آن همراه کتابخانه بزرگ ملی بهطورکلی تخریب شدند و از بین رفتند! و خاطرات تمامی اهالی تبریز را با خود به زیر خاک بردند. در سال 1376 مسئولان وقت اقدام به خاکبرداری عمیق در محدوده شرقی بنای ارگ با استفاده از ماشینآلات سنگین کردند، در نتیجه خاکبرداری، بازمانده زیرساختهای مسجد علیشاه نابود شد؛ احتمالا برای احداث پارکینگ طبقاتی! در شهریور سال 96 در مسافرت به تبریز، دوباره شاهد گودبرداری و حضور بولدوزرها و وسایل کارگاهی در محوطه و در مجاورت ارگ علیشاه بودم. ظاهرا باز فاجعهای در حال وقوع است و این بسیار نگران کننده است. از مسئولان و دستاندرکاران پرسشی دارم و آن اینکه با اینهمه جا و زمین در شهر بزرگ تبریز چرا دست از سر ارگ علیشاه برنمیدارید، آیا چیزی به آن داده و بخشیدهاید که نمیتوانید پس بگیرید! این بنای تاریخی و چشم و چراغ تبریز است و به حد کافی زخم بر تن دارد و مجروح است، لطفا نکشیدش! همگان میدانیم که در سال 2016 شهر تبریز بهعنوان شهر نمونه گردشگری، برای سال 2018 انتخاب شده و همهجای شهر پر از بنر و نوشته و شعارهای مربوطه است، آیا با چنین اقداماتی به استقبال سال 2018 میروید؟ در تمامی دنیا مرسوم است که یک اثر تاریخی را علاوه بر حفظ و زیباسازی و نورپردازی، محوطه و زمینهای پیرامون آن را خریداری و تملک میکنند تا آن اثر تاریخی مانند نگین انگشتری با جلوه بیشتری نمایان شود و شکوه و عظمت خود را به رخ همگان و توریستها بنمایاند و قصهگوی تاریخ و تمدن آن ملت باشد، نهتنها این کار را نکردید، بلکه با ساختن سازههای متعدد و غیرمرتبط و ناهمگون در محوطه آن، ارگ باشکوه و تاریخی را از دیدگان پنهان و گموگورش کردید! پیشاپیش از میهمانان، توریستها، مسافران و مشتاقان تبریز 2018 و آثار تاریخی آن بهدلیل اینکه ارگ علیشاه تبریز را نمیتوانیم نشانشان دهیم و معرفی کنیم، پوزش میخواهیم. دیگران نداشتند، جعلی و مصنوع آن را ساختند و پزش را دادند، ما داشتیم، خوب و اصیل و طبیعیاش را هم داشتیم، ولی در اثر بیتدبیری در (نهان خانه) نهانخانه و پستوی تیره و تاریک مخفی و زندانیاش کردیم! ارگ باشکوه و باغرور تبریز غمگین نباش! تو زمانی نماد و الهه زیبایی شهر بودی و از هر فاصله و هر جای شهر بهراحتی خود را نشان میدادی و همچون فانوس دریایی، راهنما و مکانیاب ما بودی، الان هرچند از فاصله نزدیک هم دیدن تو میسر نیست، ولی همچنان زنده و باشکوه در خاطره میلیونها انسان بوده و خواهی بود. جهل و نادانی نرمترین بالشی است که انسان میتواند بهراحتی سر خود را روی آن بگذارد. عزت زیاد!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.